Tự quyết giá xăng dầu: Doanh nghiệp nhỏ lo bị chèn ép

Phải trao quyền thực chất

Dự thảo 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu ngày 24/9/2026 đang nhận được sự quan tâm đông đảo của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khối bán lẻ. Một trong những điểm đáng chú ý là việc trao thêm quyền chủ động quyết định giá cho doanh nghiệp ở các khâu khác nhau.

Theo TS Giang Chấn Tây, Giám đốc Công Ty TNHH MTV Bội Ngọc, việc chuyển sang cơ chế doanh nghiệp tự quyết định giá bán xăng dầu có thể tạo thêm động lực cạnh tranh, nhưng quyền định giá cần được trao thực chất cho tất cả doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ, không phân biệt hình thức mua bán tự do, đại lý hay nhượng quyền.

“Nhưng nếu doanh nghiệp bán lẻ được tự quyết định giá nhưng vẫn phụ thuộc vào nhà cung cấp về nguồn hàng, chiết khấu và điều kiện cung ứng thì cơ chế thị trường sẽ khó phát huy đầy đủ hiệu quả”, ông Tây nói.

Ông Tây ủng hộ việc chuyển sang cơ chế giá thị trường, nhưng quyền định giá phải được trao thực chất cho tất cả doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ dưới mọi hình thức.

Dự thảo hiện cho phép doanh nghiệp mua bán tự do được tự quyết định giá, trong khi doanh nghiệp kinh doanh theo hình thức nhượng quyền vẫn có thể bị giới hạn bởi mức giá do đầu mối công bố. Đây là điểm cần được xem xét lại.

“Quyền định giá phải được trao thực chất cho tất cả doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ, không phân biệt mua bán tự do, đại lý hay nhượng quyền”, ông Tây nói.

Theo phản ánh từ nhiều doanh nghiệp bán lẻ, một số nhà cung cấp không muốn bán hoặc hạn chế bán hàng theo hình thức mua bán tự do hay đại lý, mà có xu hướng yêu cầu doanh nghiệp bán lẻ chuyển sang hình thức nhượng quyền. Điều này khiến doanh nghiệp bán lẻ phụ thuộc nhiều hơn vào nhà cung cấp.

Trong khi đó, tại một số trường hợp, doanh nghiệp bán lẻ phải tự đầu tư cơ sở vật chất, tự chịu chi phí và rủi ro kinh doanh, nhưng quyền lợi nhận được từ việc nhượng quyền không tương xứng với những ràng buộc đi kèm.

Ông Tây cho rằng nếu doanh nghiệp kinh doanh theo hình thức nhượng quyền không có quyền tự định giá thì phần lớn doanh nghiệp bán lẻ vẫn thiếu quyền chủ động.

“Nhà cung cấp có thể nâng giá bán buôn sát hoặc bằng giá bán lẻ, đẩy chiết khấu xuống rất thấp, thậm chí bằng không. Đây là kẽ hở của Luật và có nguy cơ chèn ép doanh nghiệp bán lẻ, khiến họ thua lỗ, phải rút khỏi thị trường và tạo điều kiện cho việc thâu tóm”, ông phân tích.

Vì vậy, ông đề xuất phân định rõ quyền quyết định giá giữa các khâu. Theo đó, bên cung cấp quyết định giá bán buôn, còn doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ quyết định giá bán lẻ, không phụ thuộc vào hình thức hợp đồng là mua bán tự do, đại lý hay nhượng quyền.

Cùng với đó, cơ quan quản lý cần kiểm soát hành vi chèn ép hoặc phân biệt đối xử trong cung ứng, đặc biệt về giá, chiết khấu và điều kiện mua hàng.

Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát, ủng hộ xây dựng công thức giá theo cơ chế thị trường nhưng cho rằng dự thảo chưa làm rõ cách phân bổ chi phí kinh doanh và lợi nhuận giữa thương nhân đầu mối, phân phối và bán lẻ.

Theo ông Thắng, Bộ Công Thương có thể xây dựng mức chi phí tham chiếu từ báo cáo của các đầu mối lớn và điều chỉnh định kỳ, nhưng mức này phải tính đủ chi phí cho cả khâu phân phối, bán lẻ. Ông lo nếu đầu mối được toàn quyền xác định giá bán buôn và phần lợi nhuận giữ lại, chiết khấu cho cửa hàng bán lẻ có thể bị đẩy về 0 đồng, khiến doanh nghiệp không còn nguồn trang trải vận chuyển, nhân công và duy trì cửa hàng.

Ông Thắng đề nghị nếu tiếp tục duy trì lợi nhuận trong công thức giá, cần quy định đây là mức do từng thương nhân kinh doanh xăng dầu xác định, thay vì giao toàn quyền cho đầu mối.

Về việc thương nhân phân phối có được mua bán xăng dầu với nhau, ông Đinh Trọng Vinh, Trưởng phòng Kinh doanh Công ty TNHH Thương mại và Dầu khí Minh Thịnh, ủng hộ cho phép giao dịch kèm các điều kiện về hàng hóa, hợp đồng, hóa đơn, chuyển quyền sở hữu và truy xuất nguồn gốc.

Theo ông Vinh, nếu chỉ cho phép giao dịch khi nguồn cung thiếu hụt, doanh nghiệp sẽ khó bổ sung hàng kịp thời do phải tìm đối tác, đàm phán và ký hợp đồng. Việc cấm giao dịch giữa các thương nhân phân phối cũng có thể khiến họ phụ thuộc vào đầu mối và hạn chế khả năng mở rộng quy mô.

Cùng quan điểm, ông Trịnh Quang Khanh, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, cho rằng thương nhân phân phối là mắt xích đưa xăng dầu đến các khu vực, trong đó có vùng sâu, vùng xa. Các doanh nghiệp này phải bỏ vốn mua hàng, chịu rủi ro giá, duy trì kho, vận tải và hệ thống bán hàng.

Theo ông Khanh, thay vì cấm giao dịch giữa các thương nhân phân phối, cần loại bỏ những giao dịch không có hàng hóa thực, không chuyển quyền sở hữu hoặc không tạo ra giá trị.

Không nên đợi giá tăng 15-20% mới tính chuyện bình ổn

Một vấn đề khác được ông Tây lưu ý là cơ chế giám sát sau khi bỏ giá bán lẻ tối đa. Theo ông, Nhà nước cần giám sát chặt giá bán, chi phí, thị phần và nguồn cung, nhất là tại những địa bàn có ít nhà cung cấp, để phát hiện hành vi thông đồng hoặc lạm dụng vị thế thị trường.

Ông cũng đề nghị chú ý trường hợp doanh nghiệp đầu mối vừa cung cấp hàng cho doanh nghiệp bán lẻ, vừa sở hữu hệ thống cửa hàng cạnh tranh trực tiếp với khách hàng của mình. Theo đó, cần giám sát việc phân biệt đối xử về giá, chiết khấu và điều kiện cung ứng, tránh để doanh nghiệp bán lẻ độc lập bị chèn ép và phải rút khỏi thị trường.

Về bình ổn giá, ông Tây cho rằng trong điều kiện bình thường doanh nghiệp nên được chủ động định giá, còn Nhà nước tập trung giám sát cạnh tranh, minh bạch giá và bảo đảm nguồn cung. Khi thị trường biến động bất thường, các biện pháp bình ổn cần được kích hoạt kịp thời, có căn cứ và thời hạn rõ ràng.

Dự thảo đưa ngưỡng biến động cộng dồn 15-20% trong 1-4 tuần để xem xét bình ổn. Ông cho rằng mức này quá cao và đề xuất xem xét từ ngưỡng 5%, nhưng đây chỉ là mức kích hoạt đánh giá, không đồng nghĩa với can thiệp tự động. Cơ quan quản lý cần tính đến diễn biến giá thế giới, nguồn cung, thời gian biến động và tác động thực tế trước khi quyết định.

“Nhà nước cần phản ứng sớm nhưng vẫn phải tôn trọng tín hiệu thị trường”, ông nói, đồng thời lưu ý ngưỡng bình ổn cũng cần tính đến chiều giảm của giá để hạn chế rủi ro tồn kho cho doanh nghiệp bán lẻ.

Theo ông Tây, điều kiện cốt lõi để cơ chế mới vận hành hiệu quả là cạnh tranh thực chất và quyền chủ động thực chất của doanh nghiệp bán lẻ. Quyền định giá phải đi cùng khả năng tiếp cận nguồn hàng, lựa chọn nhà cung cấp và không bị áp đặt điều kiện bất lợi. Giá bán cần được công khai, dữ liệu thị trường được giám sát và các hành vi hạn chế cạnh tranh phải được xử lý kịp thời.