Bộ quy tắc đạo đức hành nghề tài chính cho VIFC: Từ mô hình quốc tế đến thực trạng Việt Nam

Trong cấu trúc vận hành của các trung tâm tài chính quốc tế (IFC) hàng đầu thế giới như London, New York hay Singapore, đạo đức nghề nghiệp không chỉ là một giá trị bổ trợ mà được xác định là huyết mạch đảm bảo tính bền vững và khả năng thu hút dòng vốn toàn cầu. Lòng tin của nhà đầu tư không chỉ đặt vào hệ thống hạ tầng công nghệ hay các ưu đãi về thuế, mà cốt lõi dựa trên sự liêm chính của đội ngũ chuyên gia – những người trực tiếp vận hành và điều phối các nguồn lực tài chính.

Các định chế quản lý hàng đầu như Cơ quan Kiểm soát Hành chính Tài chính Vương quốc Anh (FCA) hay Cơ quan Quản lý Tiền tệ Singapore (MAS) đã chứng minh rằng: Một thị trường tài chính chỉ có thể phát hành "giấy thông hành" ra thế giới khi nó sở hữu một hệ sinh thái đạo đức nghề nghiệp đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của mọi chủ thể tham gia.

Tại Việt Nam, tiến trình xây dựng IFC tại TP. HCM và Đà Nẵng đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết về việc chuẩn hóa đội ngũ nhân sự chất lượng cao. Trong những năm gần đây, hệ thống pháp luật tài chính nội địa như Luật Chứng khoán và Luật các Tổ chức tín dụng đã có những bước tiến dài trong việc kiện toàn khung khổ pháp lý, tiệm cận dần với các thông lệ quốc tế.

Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại: Mặc dù các quy định tuân thủ ngày càng khắt khe, thị trường lại chứng kiến sự gia tăng đột biến của các vụ bê bối tài chính nghiêm trọng. Từ những vụ gian lận phát hành trái phiếu, thao túng thị trường chứng khoán của Tập đoàn FLC, Tân Hoàng Minh, đến đại án Vạn Thịnh Phát – Ngân hàng SCB, hay những biến tướng trong hoạt động bán bảo hiểm qua ngân hàng (Bancassurance) và sự bùng nổ của các sàn giao dịch tiền ảo bất hợp pháp.

Thực trạng này đặt ra một câu hỏi lớn về tính hiệu quả của các rào cản pháp lý thuần túy. Khi các chuyên gia tài chính sử dụng kỹ năng chuyên môn để lách luật hoặc đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích của khách hàng, các quy định pháp luật chỉ còn mang tính hình thức. Sự suy giảm niềm tin của công chúng đối với thị trường tài chính thời gian qua đã phản ánh sự thiếu hụt các chuẩn mực đạo đức nội tại đủ sức định hướng hành vi chuyên gia trong những vùng xám mà pháp luật chưa bao quát hết.

Do đó, bài viết này tập trung giải quyết vấn đề: Làm thế nào để hài hòa các chuẩn mực đạo đức quốc tế uy tín nhưng vẫn đảm bảo tính tương thích với đặc thù và trình độ phát triển của thị trường tài chính Việt Nam?

Từ mô hình quốc tế...

Trên thế giới từ lâu đã hình thành các tổ chức chuyên môn tài chính có tính chuyên nghiệp cao. Đầu tiên là Viện CFA (CFA Institute), tổ chức thiết lập chuẩn mực cho ngành phân tích tài chính và quản lý đầu tư thông qua Bộ Quy tắc Đạo đức và Chuẩn mực Hành vi Chuyên môn. Theo Viện CFA (2024), hệ thống này được cấu trúc chặt chẽ dựa trên bảy chuẩn mực hành vi cụ thể: (1) Tính chuyên nghiệp, (2) Tính toàn vẹn của thị trường vốn, (3) Trách nhiệm với khách hàng, (4) Trách nhiệm với người sử dụng lao động, (5) Phân tích, đánh giá và đưa ra khuyến nghị đầu tư, (6) Xung đột lợi ích và (7) Trách nhiệm của thành viên/ ứng viên CFA. Trọng tâm cốt lõi của CFA là duy trì sự Độc lập và Khách quan, yêu cầu chuyên gia phải đảm bảo các quyết định không bị chi phối bởi lợi ích cá nhân hay áp lực bên ngoài. Chẳng hạn, khi một chuyên gia phân tích cổ phiếu nhận được các lợi ích vật chất từ doanh nghiệp đang thực hiện thẩm định, chuẩn mực CFA bắt buộc chuyên gia đó phải công khai minh bạch thông tin hoặc từ chối để tránh xung đột lợi ích, đảm bảo báo cáo khuyến nghị dựa hoàn toàn trên các dữ liệu tài chính thực tế.

Tiếp theo, đối với lĩnh vực hoạch định tài chính cá nhân, Hội đồng Tiêu chuẩn Hoạch định Tài chính (FPSB) ban hành tiêu chuẩn CFP (Certified Financial Planner) với trọng tâm là mối quan hệ tín thác giữa cố vấn và khách hàng. FPSB (2024) xác lập tám nguyên tắc đạo đức cốt lõi bao gồm: (1) Tính chính trực, (2) Tính khách quan, (3) Năng lực chuyên môn, (4) Sự công bằng, (5) Tính bảo mật, (6) Hành vi chuyên nghiệp, (7) Sự tận tâm và (8) Ưu tiên lợi ích khách hàng. Điểm cốt lõi của chuẩn mực CFP là việc thực thi Trách nhiệm tín thác (Fiduciary Duty), đòi hỏi người tư vấn phải hành động vì lợi ích tốt nhất của khách hàng ngay cả khi điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của chính họ. Một ví dụ minh chứng là khi cố vấn tài chính nhận diện được hai sản phẩm đầu tư có hiệu quả tương đương nhưng mức phí hoa hồng khác nhau; chuẩn mực CFP yêu cầu cố vấn phải khuyến nghị sản phẩm có chi phí thấp hơn và phù hợp nhất với khẩu vị rủi ro của khách hàng, thay vì ưu tiên sản phẩm mang lại lợi nhuận cao cho cá nhân người bán.

Cuối cùng, Hội đồng Tiêu chuẩn Đạo đức Quốc tế dành cho Kế toán viên (IESBA) đã kiện toàn Bộ quy tắc Đạo đức quốc tế với những cập nhật quan trọng cho năm 2025 nhằm ứng phó với các rủi ro từ công nghệ và biến đổi khí hậu. Theo IESBA (2025), hệ thống này vận hành dựa trên năm nguyên tắc cơ bản: (1) Tính chính trực; (2) Tính khách quan; (3) Năng lực chuyên môn và tính thận trọng; (4) Tính bảo mật và (5) Hành vi chuyên nghiệp. Trọng tâm của IESBA là việc thiết lập Khung khái niệm (Conceptual Framework) để chuyên gia nhận diện, đánh giá và xử lý các nguy cơ gây tổn hại đến sự tuân thủ đạo đức. Trên thực tế, nếu một kế toán viên đối mặt với áp lực từ ban quản trị doanh nghiệp trong việc điều chỉnh sai lệch số liệu báo cáo tài chính để đủ điều kiện vay vốn ngân hàng, chuẩn mực IESBA yêu cầu người hành nghề phải giữ vững sự trung thực, phản ánh đúng bản chất tài chính của đơn vị và từ chối mọi can thiệp làm sai lệch dữ liệu vì mục đích trục lợi thông tin.

Bên cạnh các tổ chức chuyên môn quốc tế, các quốc gia cũng ban hành khung pháp lý khá rõ ràng theo hướng đề cao đạo đức nghề nghiệp trong ngành tài chính. Tại Vương quốc Anh, Cơ quan Quản lý Tài chính Anh (Financial Conduct Authority - FCA) xây dựng mô hình quản lý hành vi theo hướng dựa trên nguyên tắc và dựa trên kết quả, thay vì chỉ kiểm tra việc tuân thủ câu chữ pháp lý. Dấu mốc quan trọng là ngày 27/7/2022, khi FCA ban hành Tuyên bố chính sách PS22/9 về Nghĩa vụ đối với khách hàng (Consumer Duty), xác lập một chuẩn bảo vệ khách hàng cao hơn trong toàn bộ lĩnh vực dịch vụ tài chính. Theo đó, từ ngày 31/7/2023 cơ chế này có hiệu lực với các sản phẩm và dịch vụ đang mở bán, và từ ngày 31/7/2024 mở rộng sang các sản phẩm đã đóng. Trong Sổ tay quy định của FCA, Nguyên tắc 12 yêu cầu doanh nghiệp phải hành động để tạo ra kết quả tốt cho khách hàng bán lẻ, cho thấy đạo đức nghề nghiệp đã được chuyển hóa thành nghĩa vụ quản trị và nghĩa vụ đối với kết quả thực tế mà khách hàng nhận được.

Điểm đáng chú ý là FCA không xem sai phạm hành vi chỉ là lỗi của bộ phận bán hàng, mà gắn nó với trách nhiệm của toàn doanh nghiệp và của quản lý cấp cao. Trong khuôn khổ Consumer Duty, FCA đặt ra các nghĩa vụ xuyên suốt như hành động thiện chí, tránh gây tổn hại có thể dự báo trước và hỗ trợ khách hàng theo đuổi mục tiêu tài chính của mình. Cách tiếp cận này phản ánh sự chuyển dịch từ tuân thủ hình thức sang giám sát hành vi liên tục, trong đó chất lượng tư vấn, cấu trúc sản phẩm và cách doanh nghiệp đối xử với khách hàng đều trở thành đối tượng quản lý. Đây là một đặc điểm nền tảng của các trung tâm tài chính phát triển, nơi lòng tin thị trường được bảo vệ không chỉ bằng luật lệ mà còn bằng cơ chế kiểm soát hành vi mang tính chủ động.

Tại Singapore, Cơ quan Quản lý Tiền tệ Singapore (Monetary Authority of Singapore - MAS) tiếp cận quản lý hành vi theo hướng gắn trách nhiệm đạo đức với trách nhiệm giải trình của lãnh đạo cấp cao và văn hóa tổ chức. Ngày 10/9/2020, MAS ban hành Hướng dẫn về trách nhiệm cá nhân và hành vi (Guidelines on Individual Accountability and Conduct), có hiệu lực từ ngày 10/9/2021. Văn bản này đặt ra 5 kết quả cấp cao mà các định chế tài chính cần đạt được, trong đó nhấn mạnh việc xác định rõ ai là người chịu trách nhiệm quản lý, bảo đảm lãnh đạo phù hợp với chức trách và thúc đẩy hành vi đúng đắn trong toàn tổ chức. Cách tiếp cận đó cho thấy MAS xem rủi ro đạo đức không chỉ là vấn đề của cá nhân tuyến đầu, mà là vấn đề của thiết kế trách nhiệm và kiểm soát nội bộ trong toàn hệ thống.

Bên cạnh đó, MAS còn nhấn mạnh nguyên tắc đối xử công bằng với khách hàng như một chuẩn hành vi cốt lõi. Hướng dẫn về đối xử công bằng được ban hành từ năm 2009 và được sửa đổi gần nhất ngày 30/5/2024, đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng cho toàn bộ định chế tài chính và toàn bộ sản phẩm, dịch vụ cung cấp cho khách hàng. Theo đó, hội đồng quản trị và ban lãnh đạo cấp cao phải chịu trách nhiệm bảo đảm khách hàng được cung cấp thông tin rõ ràng, phù hợp và kịp thời để đưa ra quyết định tài chính trên cơ sở hiểu biết đầy đủ. So với nhiều mô hình thiên về hậu kiểm, Singapore cho thấy một cách tiếp cận chủ động hơn: quản lý hành vi phải bắt đầu từ lãnh đạo, văn hóa doanh nghiệp và trải nghiệm thực tế của khách hàng, thay vì chỉ xử lý khi sai phạm đã gây hậu quả.

... nhìn về thực trạng Việt Nam

Hệ thống khung pháp lý và chuẩn mực đạo đức trong lĩnh vực tài chính tại Việt Nam đã từng bước được kiện toàn nhằm tiệm cận với các thông lệ quốc tế, đóng vai trò là hành lang pháp lý điều chỉnh hành vi của các chủ thể tham gia thị trường. Trong đó, Luật các Tổ chức tín dụng (2024) và Luật Chứng khoán (2019) là hai văn bản pháp lý có hiệu lực cao nhất, định hình các nguyên tắc vận hành của hệ thống ngân hàng và thị trường vốn. Luật các Tổ chức tín dụng (2024) tập trung vào việc thắt chặt quản trị rủi ro, minh bạch hóa cấu trúc sở hữu và thiết lập các rào cản ngăn chặn xung đột lợi ích thông qua quy định về trách nhiệm của người quản lý, điều hành. Tương tự, Luật Chứng khoán (2019) xác lập các chuẩn mực về công bố thông tin, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư và hình thành danh mục các hành vi bị cấm như thao túng thị trường hoặc giao dịch nội bộ. Điểm chung của hai đạo luật này là sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy kiểm soát hành chính sang quản trị dựa trên sự minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Song song với luật định, các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp chuyên ngành cũng được ban hành nhằm cụ thể hóa hành vi chuyên gia. Đối với lĩnh vực kế toán và kiểm toán, Thông tư 70/2015/TT-BTC ban hành Bộ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp dựa trên khung khổ của IESBA, xác lập năm nguyên tắc cốt lõi bao gồm tính chính trực, khách quan, năng lực chuyên môn và tính thận trọng, bảo mật và hành vi chuyên nghiệp. Bộ chuẩn mực này cung cấp phương pháp luận để người hành nghề nhận diện các nguy cơ gây tổn hại đến tính độc lập và thiết lập các cơ chế bảo vệ tương ứng. Trong lĩnh vực ngân hàng, Bộ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và quy tắc ứng xử do Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (2019) ban hành đã xác lập sáu giá trị trọng tâm là tính tuân thủ, sự cẩn trọng, liêm chính, tận tâm, bảo mật và thấu cảm. Đây được coi là khung tham chiếu quan trọng để xây dựng văn hóa kinh doanh lành mạnh và củng cố uy tín của hệ thống các tổ chức tín dụng nội địa.

Cuối cùng, việc chuẩn hóa hành vi trên thị trường vốn được hỗ trợ bởi Sổ tay Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp ngành chứng khoán (2020) do Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam phối hợp với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước biên soạn. Văn bản này tập trung vào các nguyên tắc về sự công bằng, chính trực và nghĩa vụ ưu tiên lợi ích khách hàng của các chuyên gia môi giới và quản lý danh mục. Thông qua việc phân tích các tình huống thực tế về xung đột lợi ích và nghĩa vụ công bố thông tin, bộ quy tắc đã góp phần thu hẹp khoảng cách giữa các quy định pháp lý thuần túy và các chuẩn mực đạo đức hành nghề quốc tế. Sự phối hợp giữa luật định và các bộ quy tắc tự nguyện này tạo nên một hệ sinh thái quản trị hành vi bước đầu đáp ứng các yêu cầu khắt khe của một trung tâm tài chính hiện đại.

Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại những thách thức cần có giải pháp phù hợp. Đầu tiên là xung đột lợi ích giữa Mục tiêu doanh số (KPI) và nguyên tắc Ưu tiên lợi ích khách hàng.

Xung đột lợi ích giữa mục tiêu doanh số và nguyên tắc ưu tiên lợi ích khách hàng được xem là một trong những rào cản mang tính cấu trúc, làm suy giảm hiệu lực thực thi của các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong lĩnh vực tài chính. Trong các mô hình kinh doanh dựa trên hoa hồng, thu nhập của chuyên gia tài chính thường gắn trực tiếp với khối lượng sản phẩm phân phối, từ đó tạo ra động cơ lệch lạc trong quá trình tư vấn. Thay vì tối ưu hóa lợi ích dài hạn của khách hàng, các quyết định tư vấn có xu hướng bị chi phối bởi lợi ích ngắn hạn của cá nhân hoặc tổ chức. Trong bối cảnh bất cân xứng thông tin, hiện tượng này càng trở nên nghiêm trọng khi khách hàng phụ thuộc lớn vào chuyên môn của người tư vấn.

Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy xung đột lợi ích trong mô hình bancassurance không chỉ là một lo ngại về mặt lý thuyết, mà đã được phản ánh bằng số liệu thanh tra cụ thể. Theo kết luận thanh tra được công bố vào tháng 7/2023 đối với 4 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ gồm Prudential, MB Ageas Life, BIDV MetLife và Sun Life Việt Nam, tại nhiều doanh nghiệp, kênh phân phối qua ngân hàng chiếm tới 50% số lượng hợp đồng và doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ mới. Tuy nhiên, tỷ lệ hủy hoặc chấm dứt hợp đồng sau năm đầu lại ở mức cao, lần lượt là 32,4% tại MB Ageas Life, 39,4% tại BIDV MetLife, 41% tại Prudential và lên tới 73% đối với nhóm hợp đồng Sun Life phát hành qua TPBank; riêng Sun Life phát hành mới 80.117 hợp đồng qua kênh ngân hàng trong năm 2021. Sự chênh lệch lớn giữa quy mô khai thác mới và khả năng duy trì hợp đồng cho thấy tăng trưởng doanh số chưa đồng nghĩa với mức độ phù hợp của sản phẩm hay chất lượng tư vấn dành cho khách hàng. Không dừng ở tỷ lệ hủy hợp đồng, kết quả thanh tra chọn mẫu còn phát hiện nhiều trường hợp đại lý bảo hiểm và nhân viên ngân hàng chưa thực hiện đúng quy định trong quá trình bán hàng.

Trên phạm vi rộng hơn, Bộ Tài chính cho biết trong giai đoạn 2022–2023 đã thanh tra, kiểm tra 10 trên 17 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ có triển khai bán bảo hiểm qua tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và phát hiện sai phạm liên quan đến quy trình, quy chế, biểu phí và việc tuân thủ của đại lý bảo hiểm. Việc Bộ Tài chính ban hành Thông tư 67/2023/TT-BTC ngày 2/11/2023, trong đó yêu cầu ghi âm quá trình tư vấn, bố trí quầy giao dịch riêng, thành lập bộ phận chuyên trách giám sát chất lượng bán bảo hiểm tại ngân hàng và không được tư vấn, chào bán bảo hiểm liên kết đầu tư trong thời hạn 60 ngày trước và sau giải ngân, cho thấy cơ quan quản lý đã nhìn nhận đây là một rủi ro mang tính hệ thống chứ không phải hiện tượng đơn lẻ.

Nhìn từ các kết quả thanh tra và các điều chỉnh chính sách sau đó, vấn đề của bancassurance tại Việt Nam không chỉ nằm ở kỹ thuật bán hàng hay sai sót tác nghiệp đơn lẻ, mà phản ánh một xung đột lợi ích mang tính cấu trúc giữa mục tiêu doanh số và nguyên tắc ưu tiên lợi ích khách hàng. Việc cơ quan quản lý phải siết lại quy trình tư vấn, giám sát và phân phối cho thấy rủi ro đã được nhận diện ở cấp hệ thống, chứ không còn là hiện tượng cục bộ. Từ góc độ đạo đức nghề nghiệp, điều này hàm ý rằng khi cơ chế khuyến khích trong tổ chức chưa được thiết kế phù hợp, chuẩn mực chính trực, minh bạch và tư vấn vì lợi ích tốt nhất của khách hàng rất dễ bị suy giảm trong thực tiễn. Đây cũng chính là khoảng trống mà một khung chuẩn mực đạo đức thống nhất cho đội ngũ chuyên gia tài chính tại Việt Nam cần hướng tới khắc phục.

Thách thức thứ hai là sự phân mảnh và thiếu vắng bộ quy tắc đạo đức thống nhất. Hiện nay, các quy định về đạo đức nghề nghiệp đang bị phân mảnh và chia cắt bởi các văn bản luật và hiệp hội riêng lẻ như Luật Chứng khoán, Luật các Tổ chức tín dụng, hay các bộ quy tắc của Hiệp hội Ngân hàng, Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán. Tình trạng này tạo ra những khoảng trống trong giám sát đối với đội ngũ chuyên gia tài chính đa năng (hybrid) – những người đồng thời thực hiện tư vấn trên nhiều lĩnh vực như chứng khoán, bảo hiểm và các sản phẩm tài chính khác. Trong khi các thị trường quốc tế có sự hiện diện của các tổ chức như FPSB hay cơ quan quản lý như FCA để thiết lập các tiêu chuẩn đạo đức thống nhất, thì tại Việt Nam, nhân sự hành nghề thường rơi vào trạng thái thiếu sự dẫn dắt về mặt đạo đức chuyên môn khi thực hiện các dịch vụ tư vấn tích hợp. Sự thiếu tính liên thông giữa các bộ quy tắc nghề nghiệp dẫn đến việc khó xác định trách nhiệm cuối cùng khi có sai phạm xảy ra trong các mô hình tài chính đa năng.

Bên cạnh đó, sự thiếu minh bạch trong cơ chế công bố thông tin (Disclosure) cũng là một lỗ hổng nghiêm trọng so với các thông lệ quốc tế. Theo các tiêu chuẩn cao nhất như Standard VI-A của CFA (2024) và Standard A.5 của CFP (2024), chuyên gia có nghĩa vụ phải công khai mọi khoản thù lao từ bên thứ ba và các lợi ích có khả năng ảnh hưởng đến tính khách quan. Tuy nhiên, tại thị trường Việt Nam, các khoản phí ẩn, hoa hồng đại lý hay mối quan hệ sở hữu chéo phức tạp giữa các tập đoàn tài chính và công ty chứng khoán thành viên thường chưa được minh bạch hóa cho nhà đầu tư cá nhân. Sự thiếu hụt các quy định bắt buộc về việc công khai cấu trúc lợi ích này tạo ra tình trạng bất đối xứng thông tin nghiêm trọng, khiến khách hàng không thể đánh giá chính xác mức độ trung lập của các lời khuyên tài chính. Việc chậm trễ trong việc chuẩn hóa các quy tắc công bố thông tin theo hướng hội nhập không chỉ gây rủi ro cho người tiêu dùng mà còn làm suy giảm uy tín của hệ thống tài chính nội địa trong mắt các nhà đầu tư quốc tế.

Thách thức thứ ba là hạn chế trong cơ chế giám sát hành vi và thực thi đạo đức nghề nghiệp. Mặc dù hệ thống pháp luật hiện hành như Luật Chứng khoán (2019) và Luật các Tổ chức tín dụng (2024) đã có những bước hoàn thiện đáng kể, đặc biệt trong việc quy định các hành vi bị cấm như thao túng thị trường và giao dịch nội gián, song cơ chế giám sát và thực thi vẫn còn tồn tại những hạn chế mang tính cấu trúc. Thực tiễn cho thấy nhiều hành vi vi phạm có thể diễn ra trong thời gian dài với quy mô lớn trước khi bị phát hiện, phản ánh sự thiếu hiệu quả của cơ chế giám sát chủ động. Một ví dụ điển hình là vụ án thao túng thị trường chứng khoán tại Tập đoàn FLC. Theo Cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an năm 2023, hành vi thao túng đã diễn ra liên tục trong giai đoạn từ năm 2017 đến đầu năm 2022 thông qua việc sử dụng hàng trăm tài khoản để tạo cung cầu giả và điều khiển giá cổ phiếu. Tổng số tiền thu lợi bất chính lên tới 732 tỷ đồng, trong khi thiệt hại lan rộng tới gần 100.000 nhà đầu tư. Việc hành vi này kéo dài trong nhiều năm trước khi bị phát hiện cho thấy những lỗ hổng đáng kể trong hệ thống giám sát giao dịch và phát hiện sớm rủi ro.

Không chỉ dừng lại ở quy mô vi phạm, mức độ răn đe của chế tài cũng đặt ra nhiều vấn đề. Trong một số trường hợp, các đối tượng vi phạm sau khi bị xét xử đã được giảm án hoặc chuyển đổi một phần hình phạt sang phạt tiền, làm dấy lên câu hỏi về tính răn đe của cơ chế trừng phạt trong việc ngăn ngừa hành vi tái phạm. Khi chi phí vi phạm không tương xứng với lợi ích thu được từ hành vi sai trái, động cơ tuân thủ đạo đức nghề nghiệp sẽ bị suy giảm.

Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh của các sản phẩm tài chính mới, đặc biệt trong lĩnh vực tài sản số, càng làm lộ rõ khoảng trống trong giám sát. Các mô hình huy động vốn và đầu tư không chính thức có thể lan rộng trên không gian mạng trước khi có sự can thiệp của cơ quan quản lý, trong khi nhà đầu tư cá nhân – chiếm tỷ trọng lớn trên thị trường – lại thiếu công cụ để đánh giá rủi ro. Điều này tạo điều kiện cho các hành vi lợi dụng thông tin bất cân xứng và xung đột lợi ích diễn ra mà không bị kiểm soát kịp thời.

So sánh với các mô hình giám sát tại các trung tâm tài chính phát triển như FCA hay MAS, có thể thấy sự khác biệt rõ rệt. Các cơ quan này áp dụng cơ chế giám sát liên tục và dựa trên hành vi, trong đó các vi phạm đạo đức có thể dẫn đến chế tài nghiêm khắc như đình chỉ hoặc cấm hành nghề. Ngược lại, tại Việt Nam, cơ chế giám sát vẫn chủ yếu mang tính hậu kiểm, tập trung xử lý khi hậu quả đã xảy ra, cho thấy một khoảng trống đáng kể trong việc kiểm soát hành vi nghề nghiệp theo thời gian thực. Những bằng chứng thực tiễn này cho thấy hệ thống giám sát tại Việt Nam chưa đủ khả năng phát hiện và ngăn chặn sớm các hành vi vi phạm, đồng thời chưa tạo ra mức độ răn đe cần thiết. Điều này dẫn đến tình trạng các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, như tính chính trực, tính khách quan và sự chuyên nghiệp, khó được thực thi một cách hiệu quả trong thực tiễn.

Cần có bộ quy tắc riêng cho chuyên gia tài chính hành nghề tại VIFC

Để giải quyết các thách thức trên, việc đầu tiên cần làm là hợp nhất và chuẩn hóa khung đạo đức toàn diện nhằm xóa bỏ sự phân mảnh trong hệ thống giám sát hiện hành. Cơ quan quản lý cần xây dựng một Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp chung dành cho các chuyên gia tài chính hành nghề tại Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC), đóng vai trò làm khung tham chiếu tối cao hài hòa các nguyên tắc cốt lõi của CFA, CFP và IESBA. Bộ quy tắc này phải xác lập sáu tiêu chuẩn nền tảng gồm: tính chính trực và minh bạch, tính độc lập và khách quan, sự chuyên nghiệp, ưu tiên lợi ích khách hàng, công bố xung đột lợi ích và tính bảo mật.

Trong giai đoạn thực thi, cần thiết lập cơ chế công nhận chéo và lưu vết sai phạm đạo đức xuyên suốt các lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán và bảo hiểm theo mô hình quản trị hành vi của MAS. Đồng thời, cơ quan quản lý IFC cần được trao quyền chế tài dựa trên việc vi phạm các nguyên tắc đạo đức (Principle-based) thay vì chỉ thụ động chờ đợi các bằng chứng vi phạm câu chữ của luật định (Rule-based), chuyển dịch từ hậu kiểm sai phạm sang giám sát hành vi thường xuyên như mô hình của FCA.

Đối với các định chế tài chính và doanh nghiệp, cần chủ động thực hiện chuyển đổi từ áp lực doanh số thuần túy sang định hướng giá trị bền vững để giải quyết xung đột lợi ích kinh điển. Trong ngắn hạn, các định chế tài chính cần tích hợp tiêu chuẩn ưu tiên lợi ích khách hàng (Client First) vào hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPI), bổ sung các trọng số về tỷ lệ duy trì khách hàng và mức độ phù hợp của sản phẩm tư vấn thay vì chỉ dựa trên doanh số huy động.

Về trung hạn, các doanh nghiệp tại IFC cần khuyến khích sự chuyển dịch dần từ mô hình thu phí hoa hồng (Commission-based) sang phí tư vấn (Fee-based) đối với các dịch vụ quản lý tài sản chuyên sâu. Song song đó, vai trò của văn hóa doanh nghiệp cần được đề cao trong việc thúc đẩy các giá trị liêm chính thực chất, tạo ra môi trường nơi sự an toàn tài chính của khách hàng được đặt cao hơn các chỉ tiêu tăng trưởng ngắn hạn. Đây là lớp phòng vệ quan trọng để quản trị các quyết định từ bên trong, giúp nhân sự giữ vững đạo đức hành nghề ngay cả khi các quy tắc pháp lý chưa kịp định hình.

Đối với công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, cần có một cuộc cách mạng trong phương thức đào tạo chuyên gia, chuyển từ việc đọc hiểu văn bản thuần túy sang rèn luyện năng lực giải quyết các tình huống thực tế phức tạp (Case-study). Các chương trình đào tạo cần tập trung rèn luyện năng lực ra quyết định đạo đức trong các không gian tài chính mới và tài sản số, giúp chuyên gia nhận diện các vùng xám pháp lý.

Đặc biệt, để xây dựng một hệ sinh thái bồi đắp đạo đức đa tầng bền vững, cần chú trọng giáo dục nền tảng trong gia đình và nhà trường nhằm hình thành hệ giá trị nội tại vững chắc cho các chuyên gia tương lai. Việc bồi đắp sự trung thực và lòng tự trọng nghề nghiệp từ sớm chính là giải pháp căn cơ để tạo ra kháng thể đạo đức, đảm bảo rằng chuyên gia sẽ không thực hiện các hành vi gây hại cho khách hàng ngay cả khi không có sự hiện diện của pháp luật. Sự kết hợp giữa cơ chế giám sát ngoại tại khắt khe và ý thức hệ nội tại liêm chính sẽ là nền tảng cốt lõi để nâng cao vị thế và uy tín của thị trường tài chính Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Trong bối cảnh Chính phủ đang đẩy mạnh triển khai các hoạt động của trung tâm tài chính quốc tế theo định hướng đã được Quốc hội thông qua, Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance phối hợp với Cơ quan Điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế tại thành phố Đà Nẵng (VIFC-DN) và Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA) tổ chức hội thảo “VIFC-DN: Kiến tạo thể chế - Định hình dòng vốn thế hệ mới” vào 08h30 ngày 30/6/2026 tại Khách sạn Novotel, thành phố Đà Nẵng.

Hội thảo quy tụ các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia kinh tế, doanh nghiệp và nhà đầu tư nhằm thảo luận các cơ chế đột phá để phát triển VIFC-DN, thu hút các dòng vốn thế hệ mới trong các lĩnh vực tài chính số, tài chính thương mại và tài chính xanh.