Vốn đầu tư công hơn 1 triệu tỷ đồng, vì sao vẫn chưa thể 'chảy' nhanh vào nền kinh tế?

Vốn đã bố trí, điểm nghẽn nằm ở đâu?

Năm 2026, Quốc hội và Thủ tướng Chính phủ giao kế hoạch đầu tư công hơn 1,014 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, sau 7 tháng, mới khoảng 425.300 tỷ đồng được giải ngân. Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng hai con số được đặt ra, bài toán không chỉ nằm ở quy mô nguồn vốn mà còn ở khả năng biến số vốn đã bố trí thành công trình, hạ tầng và năng lực sản xuất mới.

Đầu tư công tiếp tục được xác định là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng năm 2026. Với quy mô vốn được giao ở mức kỷ lục, kỳ vọng đặt ra là nguồn lực này sẽ nhanh chóng đi vào nền kinh tế, tạo việc làm, kích thích nhu cầu và quan trọng hơn là mở đường cho dòng vốn tư nhân, vốn đầu tư nước ngoài cùng tham gia.

Tuy nhiên, tiến độ giải ngân sau 7 tháng cho thấy lượng vốn rất lớn vẫn chưa thực sự được chuyển hóa thành các hoạt động kinh tế.

Đưa ra nhận định về vấn đề này, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, những vướng mắc của đầu tư công không chỉ xuất hiện ở khâu giao vốn mà còn nằm trong quá trình tổ chức thực hiện dự án.

Theo ông Bình, giải phóng mặt bằng, thu hồi đất, xác định giá đất và tái định cư vẫn là những điểm nghẽn lớn, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn. Cùng với đó là những thủ tục liên quan đến đầu tư, xây dựng và sự phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình triển khai.

“Đầu tư công vẫn là một trong những điểm cần tiếp tục cải thiện. Dù giá trị giải ngân đã tăng so với cùng kỳ nhưng tỷ lệ thực hiện so với kế hoạch năm vẫn chưa đạt kỳ vọng”, TS. Lê Duy Bình nhận định.

Một yếu tố khác được vị chuyên gia lưu ý là tâm lý e ngại trách nhiệm của một bộ phận cán bộ thực thi.

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật vẫn còn những điểm chưa đồng bộ, một số quy định chưa thực sự rõ ràng hoặc có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, người thực thi có xu hướng lựa chọn phương án an toàn để hạn chế rủi ro.

Điều này, theo ông Bình, có thể khiến quá trình xử lý hồ sơ và ra quyết định kéo dài, đặc biệt với những dự án lớn, phức tạp và có sự tham gia của nhiều cơ quan.

Khi quy định pháp luật chưa rõ ràng, người thực thi không chỉ phải cân nhắc hiệu quả của dự án mà còn phải tính đến rủi ro trách nhiệm trong quá trình ra quyết định. Vì vậy, ngay cả khi nguồn vốn đã được bố trí, dự án vẫn có thể mất nhiều thời gian để hoàn tất các thủ tục cần thiết trước khi bước vào giai đoạn triển khai thực tế.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, tình trạng này càng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tháo gỡ các điểm nghẽn của đầu tư công.

Theo TS. Lê Duy Bình, đầu tư công không chỉ có tác động trực tiếp thông qua việc xây dựng hạ tầng mà còn có vai trò kích hoạt các nguồn lực khác trong nền kinh tế. Một dự án hạ tầng được triển khai đúng tiến độ có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân đầu tư, thu hút thêm FDI, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực sản xuất.

Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là đẩy nhanh giải ngân trong ngắn hạn mà quan trọng hơn là xử lý những nguyên nhân mang tính căn cơ khiến dự án chậm triển khai.

Điểm tích cực, theo ông Bình, là Chính phủ đang thể hiện quyết tâm cao trong việc tháo gỡ các điểm nghẽn. Nhiều quy định pháp luật đang được rà soát, sửa đổi theo hướng tạo thuận lợi hơn cho quá trình triển khai dự án.

“Nếu những thay đổi này được thực thi đồng bộ, rõ ràng và nhất quán, tiến độ giải ngân đầu tư công có thể được cải thiện, qua đó góp phần đưa nguồn lực vào nền kinh tế nhanh hơn”, ông Bình nói.

Khi các điểm nghẽn về đất đai, thủ tục và trách nhiệm thực thi được tháo gỡ, hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công cũng sẽ được nâng lên. Quan trọng hơn, nguồn vốn này có thể tạo thêm dư địa để kích hoạt các nguồn lực khác trong nền kinh tế.

Bài toán của đầu tư công vì thế không chỉ nằm ở việc Nhà nước bố trí bao nhiêu tiền, mà là làm thế nào để số vốn đó thực sự biến thành công trình, hạ tầng và năng lực sản xuất mới. Chỉ khi đó, đầu tư công mới có thể phát huy đầy đủ vai trò “vốn mồi” cho tăng trưởng.

Không có một “điểm nghẽn” chung cho mọi dự án

Đặt trong mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch vốn đầu tư công để hỗ trợ tăng trưởng hai con số, TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI, Đại biểu Quốc hội khóa XVI cho rằng đây là mục tiêu đầy thách thức.

Theo ông Hiếu, thực tế cho thấy mỗi dự án lại có những điểm nghẽn riêng. Không có một nguyên nhân duy nhất có thể lý giải cho tình trạng chậm giải ngân trên diện rộng.

Quy mô, địa điểm, điều kiện triển khai của từng dự án khác nhau nên những khó khăn phát sinh cũng không giống nhau.

Ngay cả với công tác giải phóng mặt bằng, dù cùng được thực hiện trong một khung chính sách, tiến độ giữa các địa phương vẫn có thể chênh lệch đáng kể. Nguyên nhân có thể đến từ dữ liệu đất đai, quy trình kiểm đếm, phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho tới năng lực tổ chức thực hiện tại địa phương.

“Có những trường hợp vướng mắc xuất phát từ những chi tiết rất nhỏ. Không hẳn là do chính sách, cũng không hoàn toàn do người thực thi hay tâm lý e ngại trách nhiệm. Mỗi dự án đều có những đặc thù riêng khiến việc xử lý trở nên phức tạp hơn”, ông Hiếu nói.

Tuy nhiên, từ khảo sát thực tế, TS. Phan Đức Hiếu cho rằng có hai vấn đề nổi lên khá phổ biến và đang trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ của nhiều dự án.

Thứ nhất là nguồn nguyên vật liệu phục vụ thi công, đặc biệt là vật liệu san lấp và đất đắp.

Đây là vấn đề không ít dự án gặp phải trong quá trình triển khai. Điều kiện khai thác, nguồn cung và khả năng vận chuyển vật liệu giữa các địa phương rất khác nhau, trong khi nhu cầu phục vụ các dự án hạ tầng lớn cùng lúc tăng cao.

Một số địa phương đã được áp dụng cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc về vật liệu xây dựng và bước đầu cho thấy hiệu quả. Theo TS. Phan Đức Hiếu, Chính phủ có thể nghiên cứu mở rộng những cơ chế này trên phạm vi cả nước.

“Đây không nhất thiết phải là cơ chế đặc thù cho từng địa phương mà có thể xem là cơ chế đặc thù để thúc đẩy giải ngân đầu tư công nói chung. Nếu giải quyết được bài toán vật liệu xây dựng, tiến độ triển khai nhiều dự án sẽ được cải thiện đáng kể”, ông Hiếu nhận định.

Thứ hai là áp lực từ giá nguyên vật liệu tăng mạnh. Theo phản ánh của nhiều chủ đầu tư và nhà thầu, chi phí xây dựng tăng nhanh đang tạo sức ép lớn lên các dự án, đặc biệt với những gói thầu áp dụng đơn giá cố định hoặc hợp đồng trọn gói.

Khi chi phí đầu vào tăng nhưng cơ chế điều chỉnh giá chưa theo kịp, nhà thầu có thể phải đối mặt với bài toán tài chính khó khăn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp mà còn có thể tác động tới tiến độ thi công.

Trong những trường hợp phù hợp, TS. Phan Đức Hiếu cho rằng Nhà nước cần nghiên cứu cơ chế chia sẻ một phần chi phí tăng thêm để giảm áp lực cho doanh nghiệp thực hiện dự án.

Đối với những loại hợp đồng được phép điều chỉnh đơn giá, việc cập nhật giá cũng cần được thực hiện kịp thời hơn, bám sát diễn biến thực tế tại từng địa phương.

“Đây là những vấn đề mà địa phương rất khó tự giải quyết. Nếu tháo gỡ được hai điểm nghẽn này, tốc độ giải ngân đầu tư công chắc chắn sẽ được cải thiện”, ông Hiếu nhấn mạnh.

Ở một góc nhìn khác, TS. Nguyễn Minh Thảo cho rằng bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, các địa phương phải chủ động hơn trong quá trình tháo gỡ khó khăn.

Theo bà Thảo, hành lang pháp lý về cơ bản là như nhau, nhưng có địa phương triển khai tốt, trong khi nơi khác lại rất chậm. Sự khác biệt này cho thấy năng lực tổ chức thực hiện, khả năng phối hợp và mức độ chủ động của địa phương có vai trò rất lớn đối với tiến độ dự án.

Việc Thủ tướng ban hành cơ chế chấm điểm giải ngân đầu tư công và gắn chỉ tiêu tăng trưởng với trách nhiệm người đứng đầu, theo bà Thảo, sẽ tạo thêm áp lực tích cực, thúc đẩy các địa phương đẩy nhanh tiến độ.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, đầu tư công tiếp tục được kỳ vọng là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Nhưng thực tế nhiều năm cho thấy quy mô vốn lớn chưa đủ để tạo ra đột phá nếu tiến độ giải ngân chậm và hiệu quả sử dụng vốn chưa cao.

“Điều cần hướng tới không chỉ là giải ngân hết kế hoạch, mà là lựa chọn đúng dự án, triển khai đúng tiến độ và tạo được hiệu ứng lan tỏa để thu hút đầu tư tư nhân, FDI và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”, TS. Nguyễn Minh Thảo khuyến nghị.

Khi đó, đầu tư công mới thực sự phát huy vai trò “vốn mồi”, mở đường cho các nguồn lực xã hội cùng tham gia phát triển, thay vì chỉ được nhìn nhận như một công cụ kích cầu trong ngắn hạn.