Xây 'nhà máy sản phẩm tài chính' cho VIFC-HCMC

Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP. HCM (VIFC-HCMC) đã chính thức đi vào hoạt động từ ngày 11/2/2026 với định hướng phát triển dựa trên bốn trọng tâm chiến lược. Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính, PGS. TS Nguyễn Hữu Huân, Giảng viên Đại học Kinh tế TP. HCM (UEH), chia sẻ quan điểm về cách kết nối các trọng tâm này nhằm tạo lợi thế cạnh tranh cho VIFC-HCMC.

Theo ông, vì sao bốn lĩnh vực FinTech, tài chính hàng hải, tài chính hàng không và hệ thống liên ngân hàng quốc tế được lựa chọn là các trụ cột của VIFC-HCMC? Đâu là những lợi thế của VIFC-HCMC để phát triển đồng thời cả bốn trụ cột này?

PGS. TS Nguyễn Hữu Huân: Theo tôi, để hiểu đúng về bốn trụ cột của VIFC-HCMC, cần nhìn chúng trong một kiến trúc gồm hai lớp có quan hệ hữu cơ với nhau. Tài chính hàng không và tài chính hàng hải là hai trụ cột theo chiều dọc, gắn trực tiếp với nền kinh tế thực, với tài sản thực và với các dòng thương mại quốc tế. Trong khi đó, FinTech và hệ thống liên ngân hàng quốc tế là hai trụ cột theo chiều ngang, cung cấp hạ tầng công nghệ, thanh khoản, ngoại hối, thanh toán, dữ liệu và quản trị rủi ro cho toàn bộ hệ sinh thái.

Nói cách khác, hàng không và hàng hải tạo ra nhu cầu tài chính có quy mô lớn; FinTech và hệ thống liên ngân hàng quốc tế tạo ra “đường ray” để dòng vốn được huy động, phân bổ, thanh toán và luân chuyển an toàn, nhanh chóng.

Đây là sự lựa chọn phù hợp với lợi thế của Việt Nam và TP. HCM. Hàng không và hàng hải đều là những ngành có tính quốc tế rất cao, sử dụng nhiều ngoại tệ, đòi hỏi vốn trung và dài hạn lớn, đồng thời phát sinh một chuỗi dịch vụ tài chính phong phú. Đằng sau một máy bay không chỉ có khoản vay mua máy bay, mà còn có hoạt động thuê và cho thuê, bảo hiểm, bảo lãnh, quản trị rủi ro tỷ giá, lãi suất, giá nhiên liệu, chứng khoán hóa dòng tiền và thanh toán xuyên biên giới. Tương tự, đằng sau một con tàu, một cảng biển hoặc một lô hàng xuất khẩu là cả một hệ sinh thái gồm tài trợ thương mại, tài chính tàu biển, bảo hiểm hàng hải, tài chính chuỗi cung ứng, ngoại hối, phái sinh hàng hóa và các sản phẩm tài chính xanh, tài chính xanh dương.

Định hướng chính thức của VIFC-HCMC cũng xác định tài chính hàng không bao gồm tài trợ mua, thuê và cho thuê máy bay, bảo hiểm và tài chính logistics hàng không; tài chính hàng hải bao gồm tài trợ thương mại, tài chính tàu biển, bảo hiểm, logistics và chuỗi cung ứng toàn cầu. FinTech tập trung vào thanh toán xuyên biên giới, blockchain, AI, tài sản số và các mô hình thử nghiệm trong sandbox; còn hệ thống liên ngân hàng quốc tế kết nối ngân hàng, định chế tài chính toàn cầu, hệ thống thanh toán và các dòng vốn xuyên biên giới.

TP. HCM có lợi thế đặc biệt để phát triển đồng thời bốn trụ cột này bởi thành phố vừa là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại và đổi mới sáng tạo lớn nhất cả nước, vừa là cửa ngõ kết nối vùng kinh tế phía Nam với thị trường quốc tế. Thành phố có sự tập trung cao của các ngân hàng, công ty chứng khoán, quỹ đầu tư, doanh nghiệp công nghệ và FinTech; đồng thời nằm trong một hệ sinh thái sản xuất, xuất nhập khẩu, cảng biển, logistics và hàng không có nhu cầu sử dụng dịch vụ tài chính rất lớn.

Một lợi thế khác là Việt Nam có thị trường nội địa đủ lớn, lực lượng doanh nghiệp đang tăng trưởng nhanh và nhu cầu vốn cho hạ tầng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh rất cao. Đây chính là “nguồn cầu nền” giúp VIFC-HCMC không trở thành một trung tâm tài chính tách rời nền kinh tế thực. Mô hình phát triển đã được xác định theo hướng hệ sinh thái mở, kết nối vốn quốc tế với hạ tầng, công nghiệp, logistics, đổi mới sáng tạo và đô thị thông minh; đồng thời các thành viên sáng lập, thành viên chiến lược được kỳ vọng mang theo mạng lưới khách hàng, đối tác, công nghệ và kinh nghiệm vận hành toàn cầu vào trung tâm.

VIFC-HCMC cũng không nhất thiết phải cạnh tranh trực diện với Singapore, Hong Kong hay Dubai trên tất cả các phân khúc. Chiến lược phù hợp hơn là lựa chọn những thị trường ngách mà Việt Nam có nhu cầu thực và lợi thế thực, sau đó ứng dụng những mô hình tài chính thế hệ mới để rút ngắn khoảng cách. Chi phí vận hành cạnh tranh, nguồn nhân lực trẻ, khả năng thích ứng công nghệ nhanh và dư địa phát triển lớn là những điều kiện để thành phố xây dựng một trung tâm tài chính có bản sắc riêng.

Vì vậy, bốn trụ cột không phải là bốn lựa chọn ngẫu nhiên. Chúng phản ánh một chiến lược “đi sau nhưng đi khác”: lấy hàng không, hàng hải và thương mại quốc tế làm nền tảng của kinh tế thực; lấy FinTech và liên ngân hàng quốc tế làm hạ tầng tài chính; từ đó hình thành cửa ngõ dẫn vốn quốc tế vào Việt Nam.

Theo ông, bốn trụ cột này cần được thiết kế để bổ trợ và cộng hưởng với nhau như thế nào nhằm hình thành một hệ sinh thái tài chính tích hợp, có khả năng cung cấp các giải pháp tài chính xuyên biên giới cho doanh nghiệp và nhà đầu tư?

PGS. TS Nguyễn Hữu Huân: Điều quan trọng nhất là không tổ chức bốn trụ cột thành bốn “ốc đảo” về bộ máy, dữ liệu và sản phẩm. Việc thiết kế phải bắt đầu từ nhu cầu của khách hàng và hành trình của một giao dịch xuyên biên giới, thay vì bắt đầu từ ranh giới quản lý hành chính. Mô hình lý tưởng có thể được khái quát bằng nguyên tắc: một khách hàng, một lần định danh, một hộ chiếu dữ liệu, một cửa tiếp cận và nhiều giải pháp tài chính.

Chẳng hạn, khi một doanh nghiệp hàng không tiếp cận VIFC-HCMC để đầu tư đội bay, doanh nghiệp đó không chỉ tìm kiếm một khoản tín dụng. Nhu cầu thực tế có thể bao gồm vay hợp vốn, thuê tài chính, phát hành trái phiếu quốc tế, bảo hiểm, phòng ngừa rủi ro tỷ giá và giá nhiên liệu, thanh toán cho nhà sản xuất, quản lý dòng tiền đa tiền tệ và huy động vốn từ các nhà đầu tư quốc tế. FinTech sẽ số hóa quy trình, dữ liệu tài sản và dòng tiền; hệ thống liên ngân hàng cung cấp thanh khoản, ngoại hối và thanh toán; còn trung tâm tài chính hàng không thiết kế cấu trúc giao dịch và kết nối các nhà cho thuê, ngân hàng, công ty bảo hiểm và nhà đầu tư.

Tương tự, một doanh nghiệp xuất khẩu hoặc logistics có thể sử dụng đồng thời tài trợ thương mại, chiết khấu hóa đơn, tài chính chuỗi cung ứng, bảo hiểm hàng hải, phòng ngừa rủi ro tỷ giá, giá hàng hóa và cước vận tải. Dữ liệu từ hóa đơn điện tử, vận đơn điện tử, kho hàng, cảng biển và hành trình logistics có thể được sử dụng để đánh giá tín dụng theo thời gian thực. Các khoản phải thu, dòng tiền hợp đồng, tàu biển, kho bãi hoặc tài sản cảng có thể được số hóa để phục vụ huy động vốn, với điều kiện có khung pháp lý và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư phù hợp.

Trong kiến trúc đó, FinTech phải được xem là “hệ điều hành” của VIFC-HCMC, chứ không chỉ là một nhóm doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ. FinTech có thể hỗ trợ định danh và xác minh khách hàng xuyên biên giới, chấm điểm tín dụng bằng dữ liệu, tự động hóa tuân thủ, phát hiện giao dịch bất thường, xây dựng hợp đồng thông minh, số hóa tài sản và rút ngắn quy trình phát hành, giao dịch, lưu ký và thanh toán.

Hệ thống liên ngân hàng quốc tế đóng vai trò như “hệ tuần hoàn”, cung cấp thanh khoản đa tiền tệ, thanh toán xuyên biên giới, ngoại hối, tài trợ thương mại và quản trị rủi ro. Các ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng số, tổ chức thanh toán và các định chế tài chính toàn cầu phải được kết nối trên cùng một hạ tầng có khả năng tương tác.

Xu hướng quốc tế đang dịch chuyển mạnh theo hướng này. Project Guardian của Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) được tổ chức như một sandbox xuyên biên giới, quy tụ các định chế tài chính, hiệp hội ngành nghề và ngân hàng trung ương để thử nghiệm các tài sản và giao dịch được token hóa. Các nghiên cứu trong chương trình cũng cho thấy nghĩa vụ của ngân hàng được token hóa trên hạ tầng sổ cái dùng chung có thể hỗ trợ thanh toán xuyên biên giới theo thời gian thực và hoạt động liên tục.

Để tạo ra sự cộng hưởng thực chất, VIFC-HCMC cần xây dựng một lớp hạ tầng dùng chung cho cả bốn trụ cột. Lớp này bao gồm định danh số, KYC và KYB dùng chung, cơ sở dữ liệu doanh nghiệp và tài sản, hệ thống thanh toán đa tiền tệ, nền tảng quản lý tài sản bảo đảm, chấm điểm tín dụng, giám sát giao dịch, lưu ký, thanh toán bù trừ và cơ chế chia sẻ dữ liệu thông qua các giao diện lập trình mở.

Cùng với đó cần hình thành một “nhà máy sản phẩm tài chính”, nơi ngân hàng, quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm, FinTech, hãng hàng không, doanh nghiệp cảng biển và logistics cùng thiết kế sản phẩm. Một sản phẩm không nên được đóng khung trong một trụ cột, mà có thể kết hợp nhiều cấu phần như tài trợ thương mại số, thanh toán xuyên biên giới, bảo hiểm, phòng ngừa rủi ro, trái phiếu xanh và token hóa dòng tiền.

Cơ chế điều hành cũng phải đi theo từng giao dịch và từng nhóm khách hàng. Thay vì mỗi trụ cột có một đầu mối riêng biệt, nên có các nhóm giao dịch liên ngành để hỗ trợ trọn gói cho những dự án lớn. Chẳng hạn, một dự án cảng xanh có thể đồng thời cần tài chính hàng hải, trái phiếu xanh, bảo hiểm, ngoại hối, thanh toán quốc tế và giải pháp quản lý dữ liệu phát thải.

Hiệu quả cộng hưởng phải được đánh giá bằng những chỉ tiêu cụ thể như số vốn quốc tế thực tế huy động được, giá trị thanh toán xuyên biên giới, quy mô tài trợ thương mại, số lượng giao dịch liên kết từ hai trụ cột trở lên, mức giảm chi phí vốn, thời gian xử lý giao dịch và tỷ lệ khách hàng quay lại sử dụng dịch vụ. Không nên chỉ đánh giá từng trụ cột bằng số lượng tổ chức đăng ký hoặc số lượng biên bản hợp tác.

Để hiện thực hóa mô hình này, theo ông, VIFC-HCMC cần ưu tiên những yếu tố nào về thể chế, cơ chế điều phối, hạ tầng công nghệ, dữ liệu và thu hút các định chế tài chính quốc tế? Từ kinh nghiệm của các trung tâm tài chính trên thế giới, đâu là bài học quan trọng nhất mà Việt Nam có thể tham khảo?

PGS. TS Nguyễn Hữu Huân: Ưu tiên đầu tiên phải là xây dựng niềm tin thể chế. Đối với một trung tâm tài chính quốc tế, nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến ưu đãi thuế hoặc chi phí hoạt động, mà quan tâm nhiều hơn đến khả năng dự báo của chính sách, hiệu lực của hợp đồng, quyền sở hữu tài sản, cơ chế xử lý tài sản bảo đảm, phá sản, chuyển đổi ngoại tệ, chuyển vốn và giải quyết tranh chấp.

VIFC-HCMC cần một khuôn khổ pháp lý đủ rõ để nhà đầu tư biết quyền lợi của họ được bảo vệ như thế nào, giao dịch được công nhận ra sao và tranh chấp sẽ được xử lý trong thời gian bao lâu. Cơ chế đặc thù phải đi kèm với chuẩn mực cao về phòng, chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố, bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng, bảo vệ nhà đầu tư và ổn định tài chính.

Ưu tiên thứ hai là cơ chế điều phối thống nhất. Một giao dịch hàng không hoặc hàng hải có thể liên quan đồng thời đến ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, ngoại hối, thuế, hải quan, dữ liệu và tài sản số. Nếu mỗi cấu phần phải xin ý kiến một cơ quan theo một quy trình khác nhau, lợi thế về tốc độ của trung tâm tài chính sẽ bị triệt tiêu.

Do đó, VIFC-HCMC cần có cơ chế “một cửa thực chất”, trong đó nhà đầu tư chỉ nộp một bộ hồ sơ và nhận một đầu mối chịu trách nhiệm điều phối xuyên suốt. Song song với đó là cơ chế phối hợp thường trực giữa Ban điều hành trung tâm, cơ quan giám sát, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các cơ quan quản lý chuyên ngành và chính quyền thành phố.

Sandbox cũng phải được thiết kế như một con đường từ thử nghiệm đến thương mại hóa. Mỗi chương trình thử nghiệm cần có phạm vi, thời hạn, giới hạn khách hàng, yêu cầu quản trị rủi ro, cơ chế bảo vệ người sử dụng và tiêu chí chuyển sang cấp phép chính thức. Nếu sandbox chỉ cho phép trình diễn công nghệ nhưng không có lộ trình ra thị trường, doanh nghiệp sẽ không đầu tư nguồn lực dài hạn.

Ưu tiên thứ ba là hạ tầng công nghệ và dữ liệu. VIFC-HCMC cần xây dựng một kiến trúc mở, có khả năng kết nối ngân hàng, thị trường vốn, bảo hiểm, FinTech, cảng biển, hãng hàng không, logistics và các hệ thống thanh toán quốc tế. Công nghệ blockchain hoặc sổ cái phân tán nên được sử dụng tại những khâu thực sự tạo ra giá trị như xác thực tài sản, quản lý tài sản bảo đảm, thanh toán có điều kiện và đối soát nhiều bên, thay vì sử dụng chỉ để tạo tính mới.

Các dự án của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế cho thấy xu hướng xây dựng hạ tầng thanh toán xuyên biên giới đang tập trung vào khả năng tương tác và chuẩn hóa. Project Nexus hướng tới kết nối các hệ thống thanh toán tức thời thông qua một kết nối chung, còn Project Agorá nghiên cứu thanh toán bán buôn xuyên biên giới với tiền ngân hàng trung ương và tiền gửi ngân hàng thương mại được token hóa, cho phép thanh toán nguyên tử, đa tiền tệ và có khả năng hoạt động liên tục.

Ưu tiên thứ tư là thu hút các định chế tài chính có khả năng tạo lập thị trường. VIFC-HCMC không chỉ cần các văn phòng đại diện, mà cần những tổ chức mang theo bảng cân đối tài sản, sản phẩm, khách hàng và quyền ra quyết định. Đó là các ngân hàng quốc tế, công ty cho thuê máy bay, tổ chức tài chính tàu biển, công ty bảo hiểm và tái bảo hiểm, quỹ đầu tư, công ty quản lý tài sản, sở giao dịch, tổ chức xếp hạng tín nhiệm, công ty luật, kiểm toán và tư vấn quốc tế.

Nên lựa chọn một số định chế “neo” cho từng nhóm sản phẩm, sau đó cùng họ triển khai các giao dịch mẫu. Khi có những giao dịch đầu tiên được hoàn tất thành công, thị trường sẽ hình thành giá tham chiếu, chuẩn hợp đồng, dữ liệu rủi ro và niềm tin để các thành viên khác tham gia.

Kinh nghiệm của Hong Kong cho thấy chiến lược FinTech hiện nay không chỉ tập trung vào các ứng dụng đơn lẻ mà đồng thời phát triển hạ tầng dữ liệu và thanh toán thế hệ mới, AI, khả năng chống chịu công nghệ và token hóa tài chính. Trong khi đó, ADGM kết hợp khuôn khổ thông luật Anh, tiêu chuẩn quản lý được quốc tế công nhận, phòng thí nghiệm số và sandbox có kiểm soát để thu hút các doanh nghiệp FinTech và tài sản số.

Bài học quan trọng nhất đối với Việt Nam là không nên sao chép nguyên mẫu của bất kỳ trung tâm tài chính nào. Singapore thành công nhờ kết nối khu vực và năng lực điều phối; Hong Kong dựa vào thị trường vốn và cửa ngõ với Trung Quốc; Dubai và Abu Dhabi phát triển trên nền tảng vốn, dịch vụ quốc tế và hệ thống pháp lý có độ tin cậy cao. VIFC-HCMC phải tìm ra bản sắc riêng dựa trên nền kinh tế thực, thương mại, hàng không, hàng hải, công nghệ và nhu cầu vốn rất lớn của Việt Nam.

Một trung tâm tài chính không thể được hình thành chỉ bằng cơ sở vật chất, ưu đãi hay danh sách thành viên. Nó được hình thành khi có thể thực hiện những giao dịch nhanh hơn, an toàn hơn, chi phí thấp hơn và đáng tin cậy hơn so với các địa điểm khác.

Có thể khái quát công thức thành công của VIFC-HCMC bằng ba yếu tố: thể chế tạo niềm tin, giao dịch tạo thanh khoản và mạng lưới tạo quy mô. Khi bốn trụ cột cùng chia sẻ một nền tảng thể chế, công nghệ, dữ liệu và thanh khoản, VIFC-HCMC mới thực sự trở thành một hệ sinh thái tích hợp và một cửa ngõ dẫn vốn quốc tế vào Việt Nam.

Trân trọng cảm ơn ông!