Xuất nhập khẩu lên mức nghìn tỷ USD: Ngoại thương vào giai đoạn tăng trưởng chọn lọc

Tiếp tục có những diễn biến tích cực

Năm 2025 ghi dấu mốc quan trọng của hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam khi tổng kim ngạch đạt khoảng 930 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm 2024, tương đương mức tăng tuyệt đối 143 tỷ USD.

Bà Nguyễn Thu Oanh, Trưởng Ban Thống kê Dịch vụ và Giá (Cục Thống kê), cho rằng xuất khẩu Việt Nam được kỳ vọng tiếp tục duy trì đà tăng trưởng nhờ nhiều yếu tố thuận lợi.

Trước hết, kinh tế thế giới đang từng bước ổn định hơn, nhu cầu tiêu dùng và đầu tư tại nhiều thị trường lớn có dấu hiệu phục hồi rõ nét. Cùng với đó, các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới tiếp tục phát huy hiệu quả, giúp Việt Nam mở rộng thị trường, đa dạng hóa đối tác và cơ cấu mặt hàng xuất khẩu.

Ở trong nước, năng lực sản xuất không ngừng được cải thiện, đặc biệt khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục đóng vai trò trụ cột của xuất khẩu. Các mặt hàng nông, lâm, thủy sản cũng duy trì lợi thế cạnh tranh khi ngày càng đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm và yêu cầu truy xuất nguồn gốc từ các thị trường khó tính.

Bên cạnh đó, nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, thiết bị phục vụ đầu tư và sản xuất dự kiến tiếp tục gia tăng theo đà phục hồi của nền kinh tế, qua đó tạo nền tảng hỗ trợ cho tăng trưởng xuất khẩu trong trung và dài hạn.

Theo bà Nguyễn Thu Oanh, hoạt động xuất nhập khẩu được kỳ vọng tiếp tục là một trong những động lực quan trọng đóng góp vào tăng trưởng GDP và góp phần giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô trong năm 2026.

Trong Báo cáo Triển vọng Việt Nam 2026, Công ty Chứng khoán MB (MBS) dự báo xuất khẩu Việt Nam năm 2026 tiếp tục tăng 15 – 16%, nhờ mở rộng thị trường và chuyển dịch cơ cấu sản phẩm theo hướng giá trị gia tăng cao hơn.

Theo UNCTAD, thương mại hàng hóa toàn cầu dự kiến chỉ tăng khoảng 4%, thấp hơn mức 6% của năm 2025, song ngành điện tử là lĩnh vực lợi thế của Việt Nam vẫn được kỳ vọng tăng khoảng 14% nhờ làn sóng đầu tư vào AI và chuyển đổi số toàn cầu.

MBS cũng cho rằng, mức thuế suất khoảng 20% mà Việt Nam đang được hưởng, thấp hơn nhiều đối thủ cạnh tranh, đặc biệt là Trung Quốc, sẽ tiếp tục hỗ trợ các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, điện tử trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng. Cùng với đó, việc mở rộng không gian thị trường đang trở thành động lực mới khi hàng hóa Việt Nam gia tăng hiện diện tại các thị trường tiêu chuẩn cao như EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, giúp nâng giá trị gia tăng và giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Ngoài ra, việc thúc đẩy đàm phán và hoàn tất các FTA với UAE, Israel, Qatar… được kỳ vọng mở thêm dư địa tăng trưởng xuất khẩu trong trung và dài hạn.

Nâng cao chất lượng tăng trưởng thương mại

Theo đánh giá của các chuyên gia, áp lực hướng tới mốc 1.000 tỷ USD vào năm 2026 không chỉ là câu chuyện tăng quy mô, mà là bài toán về chất lượng tăng trưởng thương mại.

Với doanh nghiệp nội địa, trọng tâm không phải cạnh tranh trực diện với các “ông lớn” FDI mà là tìm dư địa phát triển phù hợp thông qua đổi mới công nghệ, nâng cao quản trị, tuân thủ các tiêu chuẩn ESG và tăng cường liên kết theo chuỗi. Việc tận dụng chính sách hỗ trợ, xúc tiến thương mại và kết nối sâu hơn với doanh nghiệp FDI được xem là hướng đi khả thi, bền vững.

Theo MBS, đóng góp chủ yếu vào kim ngạch xuất khẩu vẫn đến từ khu vực FDI. Từ sau tháng 7/2025, khi Mỹ áp dụng thuế đối ứng 40% với hàng trung chuyển, xuất khẩu của doanh nghiệp nội địa suy yếu do Việt Nam siết chặt quy định truy xuất nguồn gốc, trong khi tiêu chí xác định hàng trung chuyển từ phía Mỹ còn thiếu rõ ràng, khiến doanh nghiệp thận trọng hơn.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), dự báo năm 2026 kim ngạch xuất khẩu tăng trên 8%, đạt khoảng 513 tỷ USD, xuất siêu trên 23 tỷ USD, song đây là mục tiêu nhiều thách thức trong bối cảnh rủi ro toàn cầu gia tăng, từ bảo hộ thương mại, tiêu chuẩn xanh đến xung đột địa chính trị. Ở trong nước, hạn chế lớn là giá trị gia tăng xuất khẩu còn thấp, phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu và công nghệ ngoại, đòi hỏi Việt Nam phải đẩy nhanh phát triển công nghiệp hỗ trợ và làm chủ công nghệ.

Ông Phí Ngọc Trịnh, Tổng Giám đốc Tập đoàn Hồ Gươm, cho biết năm 2025 doanh nghiệp không đạt tăng trưởng do sức mua suy yếu, thời tiết bất lợi và xung đột Nga – Ukraine khiến đơn hàng sụt giảm mạnh, có thời điểm tới 30 – 40%. Sang năm 2026, doanh nghiệp đặt mục tiêu chủ động nhận đơn sớm, chuyển sang đơn hàng thiết kế – sản xuất theo yêu cầu, đa dạng hóa thị trường và đầu tư sản xuất xanh nhằm giảm rủi ro và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe từ EU, Mỹ.

Ông Tô Ngọc Sơn, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương) cho rằng, sau thời gian dài đề cao chủ nghĩa đa phương và các cam kết quốc tế, nhiều nền kinh tế lớn đang quay lại với các biện pháp đơn phương, đối ứng, làm gia tăng rủi ro cho các quốc gia có độ mở cao như Việt Nam. Trong bối cảnh bước sang giai đoạn phát triển mới từ năm 2026 với mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, ngoại thương được xác định là một trụ cột then chốt của nền kinh tế.

Theo ông Sơn, để đạt mục tiêu tăng trưởng hai chữ số, ngoại thương cần tập trung vào hai nhiệm vụ: hỗ trợ doanh nghiệp đẩy mạnh xuất khẩu, mở rộng hiện diện hàng hóa Việt Nam ra thị trường quốc tế; đồng thời tổ chức nhập khẩu theo hướng hiệu quả, lựa chọn đúng nguồn cung, giá cả và chất lượng nhằm gia tăng giá trị giữ lại trong nước. Song song đó, đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu là yêu cầu xuyên suốt để giảm rủi ro và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế.

Về thị trường, ông Sơn nhấn mạnh cần tiếp cận linh hoạt, thực chất hơn với các thị trường lớn như Trung Quốc, chuyển từ xuất khẩu đơn thuần sang chiến lược theo từng địa phương, gắn với xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và hệ thống phân phối, tránh phụ thuộc trung gian. Bên cạnh đó, các thị trường mới nổi như Nam Á, Trung Đông và châu Phi mở ra dư địa lớn, song đòi hỏi doanh nghiệp đầu tư bài bản vào tiêu chuẩn, đặc biệt là Halal, và tiếp cận theo chiến lược dài hạn cả chiều xuất – nhập khẩu.

Ở tầm vĩ mô, quy mô thương mại 930 tỷ USD là thành tựu lớn nhưng cũng đặt ra yêu cầu nâng cao nội lực. Khi dư địa tăng trưởng theo chiều rộng thu hẹp, việc hài hòa vai trò của khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước sẽ quyết định tính bền vững của mục tiêu thương mại 1.000 tỷ USD trong giai đoạn tới.