Tinh giản luật lệ, 'cởi trói' cho kinh tế tư nhân

Trong nhiều năm gần đây, quyết tâm phát triển kinh tế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, phát triển kinh tế tư nhân của Đảng và nhà nước đã thể hiện rất rõ ràng và mạnh mẽ, thể hiện qua Nghị quyết 01&02 của Chính phủ từ năm 2014 đến nay và đặc biệt là Nghị quyết 68/NQ-TƯ của Đảng, Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội... Các nỗ lực cải cách thể chế và kinh tế đã đạt được những kết quả rất tích cực, đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, cải cách thể chế luôn khó khăn, nhiều thách thức, đặc biệt trong việc duy trì động lực và tính hiệu quả của quá trình cải cách thể chế. Bài viết của tôi tập trung vào 3 nội dung, bao gồm: (i) vai trò, ý nghĩa của Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân (gọi tắt là “Nghị quyết 68”), (ii) nhận diện thể chế tốt hoặc rào cản thể chế đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh và (iii) đâu là cơ chế bền vững duy trì cải cách thực chất, bền vững.

Vai trò, ý nghĩa và tinh thần quan trọng của Nghị quyết 68

Sự ra đời của Nghị quyết 68 là rất cần thiết và có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay. Những thông điệp trong Nghị quyết rất rõ ràng và mạnh mẽ, đã đi thẳng vào những vấn đề của khu vực kinh tế tư nhân đang đối mặt, giải quyết những trở ngại tồn tại lâu nay.

Điểm nổi bật của Nghị quyết nằm ở ba tư tưởng lớn, đó là: Thứ nhất, giảm sự phiền hà, tập trung vào việc cắt giảm thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập và hoạt động trên thị trường. Để phát triển kinh tế tư nhân thì gốc rễ của vấn đề là cải cách thể chế. Cải cách thể chế tốt, đáp ứng đúng nhu cầu nguyện vọng của người dân và doanh nghiệp thì người ta cho rằng đây là một biện pháp cải cách “rẻ nhất” nhưng lại mang lại hiệu quả lớn nhất.

Nhìn vào Nghị quyết 68, số lượng giải pháp về cải cách thể chế là chủ đạo. Như vậy, đúng như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nói, thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn. Nếu chúng ta tập trung cải cách mạnh mẽ về thể chế thì tác động sẽ rất lớn.

Thứ hai, tăng cường mức độ bảo vệ với sự đảm bảo quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp, tạo sự an tâm cho nhà đầu tư và doanh nhân. Tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 68 không chỉ đơn thuần là tháo gỡ những rào cản trong môi trường kinh doanh, mà quan trọng hơn là tạo ra sự thay đổi căn bản trong tư duy lập pháp và thực thi pháp luật. Với cách tiếp cận mới, doanh nghiệp sẽ không còn bị “giam hãm” trong cơ chế quản lý kiểu “xin-cho”, mà từng bước được trao quyền chủ động, tự do phát triển và được bảo vệ đầy đủ về tài sản cũng như các quyền lợi hợp pháp. Nghị quyết số 68 khẳng định mạnh mẽ nguyên tắc không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, không áp dụng hồi tố đối với những quy định pháp luật gây bất lợi cho doanh nghiệp và bước đầu đưa ra một số giải pháp.

Trong kinh doanh, sự mạo hiểm, trình độ quản trị hạn chế dẫn đến không thể không tránh được sai sót, sai lầm nhưng quan trọng là phải có cơ hội sửa sai; ngược lại nếu không thì không ai dám mạo hiểm, làm lớn. Nếu nội dung này được hiện thực hóa thì đây là công cụ bảo vệ cộng đồng doanh nghiệp, giúp họ yên tâm mở rộng đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong dài hạn.

Thứ ba, khơi thông mọi nguồn lực thông qua việc tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và các nguồn lực khác phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Đặc biệt nghị quyết đặt ra yêu cầu phải tháo gỡ nguồn lực bị mắc kẹt do cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng, thi hành án kéo dành, không hiệu quả, tình trạng chính quyền nợ đọng doanh nghiệp… Tháo gỡ được nút này sẽ góp phần giải phóng mạnh mẽ, khơi thông ngay nguồn lực doanh nghiệp.

Nhận diện thể chế tốt hoặc rào cản thể chế đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh

Nghị quyết nhấn mạnh đến việc “cắt bỏ” tất cả những sự phiền hà, thay đổi tư duy quản lý Nhà nước từ tiền kiểm sang hậu kiểm đồng thời tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan quản lý Nhà nước.

Tuy nhiên đây cũng là một thách thức mà cụ thể là làm sao cắt giảm được triệt để các rào cản pháp lý một cách thực chất và đúng mức độ theo yêu cầu của Nghị quyết 68. Điều quan trọng nhất cần thống nhất được về việc thế nào là một quy định tốt hoặc thế nào một quy định được coi là rào cản pháp lý đối với hoạt động sản xuất kinh doanh. Từ thực tiễn nước ta và quốc tế, tôi nhận thấy thể chế pháp luật nếu chất lượng không tốt sẽ có nguy cơ tạo ra 5 tác động bất lợi đến hoạt động sản xuất kinh doanh, làm suy giảm sức cạnh tranh và sự năng động của doanh nghiệp và nền kinh tế: (i) chi phí tuân thủ pháp luật lớn, (ii) tạo rủi ro, (iii) hạn chế sáng tạo, năng động, (iv) hạn chế hoặc làm méo mó cạnh tranh, (v) tác động bất lợi đến doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Về gia tăng chi phí, chi phí này thường được thể hiện dưới khái niệm chi phí tuân thủ pháp luật. Chi phí tuân thủ pháp luật bao gồm 5 loại chi phí mà doanh phải bỏ ra trong quá trình thực thi pháp luật: thời gian và chi phí thực hiện thủ tục hành chính, khoản phí hoặc lệ phí phải nộp, chi phí đầu tư để thay đổi quy trình sản xuất kinh doanh theo yêu cầu của pháp luật, chi phí cơ hội và chi phí phi chính thức. Chi phí tuân thủ là nguyên nhân giảm năng lực cạnh tranh và hiệu quả sản xuất kinh doanh. Về gây thêm rủi ro, rủi ro này rất đa dạng, có thể là việc mất cơ hội kinh doanh, bị xử phạt, gây ra tranh chấp pháp lý, ….

Rủi ro thường phát sinh từ quy định: không rõ ràng, không tương thích, không phù hợp, chậm trễ thực hiện thủ tục,... Rủi ro thể chế có thể làm phá sản doanh nghiệp, phát triển không bền vững, suy giảm niềm tin và tinh thần kinh doanh. Về hạn chế sáng tạo, năng động của doanh nghiệp và nền kinh tế, thực tiễn ở nước ta đã cho thấy nhiều quy định cứng nhắc, áp đặt phương thức sản xuất kinh doanh đã tạo rào cản đổi mới, sáng tạo của doanh nghiệp, ví dụ: quy định về điều kiện kinh doanh thường yêu cầu văn phòng có diện tích tối thiểu, phải có tối thiểu máy móc, công cụ gì, công suất bao nhiêu, phù hợp với quy hoạch….

Về rào cản hoặc làm méo mó cạnh tranh, quy định phức tạp, khó tuân thủ, … vô hình trung chính là rào cản gia nhập thị trường, bảo hộ “độc quyền” và làm méo mó cạnh tranh. Về tác động bất lợi đến doanh nghiệp vừa và nhỏ, chi phí tuân thủ, rủi ro và rào cản cạnh tranh sẽ tác động lên các doanh nghiệp ở mức độ khác nhau tuỳ theo quy mô, lĩnh vực hoạt động và tạo nhiều bất lợi hơn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Như vậy, thể chế pháp luật tốt là phải giảm thiểu được tối đa các hạn chế nêu trên. Ngược lại, một quy định gây ra một trong những tác động nêu trên quá mức sẽ được coi là rào cản pháp lý và cần phải được loại bỏ hoặc sửa đổi theo yêu cầu của Nghị quyết 68.

Cơ chế nào để duy trì động lực cải cách thể chế bền vững, hiệu quả?

Một khó khăn nữa trong cải cách thể chế đó là đảm bảo đây là quá trình thường xuyên, liên tục không có điểm cuối cùng. Thách thức lớn nhất là hầu như tất cả các cải cách trước đây đều xuất phát từ sự quyết liệt của Chính phủ, còn các bộ, ngành rất hiếm khi chủ động đề xuất cải cách, bãi bỏ điều kiện kinh doanh mà mình quản lý.

Nếu Đảng, Quốc hội, Chính phủ không yêu cầu hoặc sao nhãng thì đâu là động lực cải cách thường xuyên, liên tục? Có những quy định hôm nay còn hợp lý nhưng ngày sau không còn phù hợp thì rất cần bãi bỏ hoặc sửa chữa kịp thời. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng để quá trình này được thực hiện bền vững thì cần một cơ chế giống như vận hành bể bơi.

Muốn bể tốt thì phải làm sạch nước bể, đảm bảo nguồn nước mới vào bể phải sạch và có người canh bể để kịp thời xử lý những yếu tố làm ảnh hưởng đến chất lượng bể bơi. Làm sạch nước là nâng cao chất lượng quy định hiện hành; lọc nước vào bể là kiểm soát chất lượng quy định mới ban hành; còn “người canh bể” là cơ chế, cơ quan thực hiện và duy trì động lực cải cách. Ở nhiều quốc gia đã thành lập cơ quan giám sát và thúc đẩy cải cách thể chế - được coi là động lực cải cách.

Ví dụ, ở Canada có Uỷ ban đặc biệt thuộc Ban Thư ký về thể chế (The Regulatory Affairs and Orders in Council Secretariat - RAOICS) của Chính phủ; ở Hàn Quốc có Ủy ban tổng thống về cải cách thể chế (Presidential Commission on Regulatory Reform), tổng thống bổ nhiệm và thủ tướng làm chủ tịch, được thành lập bởi 1 đạo luật; ở Anh có Hội đồng Chịu trách nhiệm thể chế (Panel for Regulatory Accountability) và Cơ quan quy định tốt hơn (Better Regulation Executive - BRE); ở Hoa Kỳ có Văn phòng thông tin và thể chế (Office of Information and Regulatory Affairs - OIRA) thuộc văn phòng tổng thống, gồm 40 chuyên gia và cán bộ (Sắc lệnh của Tổng thống).

Từ kinh nghiệm quốc tế nêu trên thì nước ta dường như đang thiếu một cơ quan có vai trò, nhiệm vụ tương tự về giám sát và thúc đẩy cải cách thể chế một cách chuyên nghiệp, chuyên môn và có tính độc lập.

Một số suy nghĩ

Nghị quyết 68 đang tạo ra động lực mạnh mẽ cho cả nhà nước và doanh nghiệp. Tôi kỳ vọng, cách thực thi Nghị quyết cũng phải dựa trên tinh thần rất đổi mới cả về tư duy, hành động và phát huy tinh thần quyết liệt. Khi chúng ta đang có tinh thần mạnh mẽ, khẩn trương, quyết liệt thì càng phải tận dụng được tinh thần này càng sớm, phạm vi thể chế hóa càng rộng thì càng tốt.

Tất cả những biện pháp thực thi, nếu có quyết tâm, chúng ta đều có thể làm được. Chính phủ cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, cụ thể hóa các quy định của Nghị quyết đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện ở các cấp, các ngành. Các luật lệ có liên quan phải được rà soát không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu cụ thể của nghị quyết, như cắt 30% thủ tục… mà còn phải rà soát để loại bỏ những quy định, luật lệ không đúng “tinh thần” của nghị quyết, ví dụ như không quản được thì cấm, “cơ bản chuyển” quản lý nhà nước theo nguyên tắc hậu kiểm”...

Một đợt rà soát, tinh giảm luật lệ theo đúng tinh thần cải cách thể chế để phục vụ, thúc đẩy sản xuất kinh doanh là cấp thiết và cần sớm có kết quả. Ví dụ, cộng đồng doanh nghiệp đang chờ đợi danh sách ngành nghề kinh doanh có điều kiện hay giấy phép kinh doanh được tuyên bố bãi bỏ.

Về lâu dài, tôi cho rằng Chính phủ nên có một Cơ quan chuyên môn độc lập, nâng cấp hơn nhóm tư vấn chính sách và phải trao cho họ thẩm quyền trình đề xuất pháp luật – cơ quan này theo kinh nghiệm quốc tế thường có tên gọi là Cơ quan hoặc Ủy ban cải cách thể chế.

Cuối cùng, để Nghị quyết 68 thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự đồng hành và chủ động cả từ phía doanh nghiệp, không chỉ riêng cơ quan nhà nước. Các doanh nghiệp tư nhân cần tích cực tham gia vào quá trình xây dựng và phản biện chính sách, đồng thời, không ngừng nâng cao năng lực quản trị, vận hành và tuân thủ pháp luật.

Mỗi doanh nghiệp chính là một tế bào của nền kinh tế. Khi từng tế bào khỏe mạnh, cả cơ thể sẽ phát triển vững vàng. Do đó, việc chủ động đổi mới và thích nghi của doanh nghiệp sẽ là yếu tố sống còn trong môi trường kinh doanh ngày càng cạnh tranh. Ngoài ra, khi thể chế đã được “cởi trói”, các doanh nghiệp sẽ không còn mang nỗi lo bị phân biệt đối xử hay gặp khó khăn khi gia nhập thị trường.

Mặt khác, họ cũng sẽ phải đối mặt với áp lực cạnh tranh khốc liệt. Trong bối cảnh đó, chỉ những doanh nghiệp có năng lực thực sự, biết đổi mới và tận dụng cơ hội mới có thể bứt phá và trụ vững trong dài hạn. Như vậy, doanh nghiệp cần ý thức rằng thực thi Nghị quyết này vừa sàng lọc, nâng cao chất lượng doanh nghiệp, vừa giúp họ có cơ hội bứt phá, vươn lên.