Kích hoạt thị trường carbon: Bước tiến mới trên hành trình hướng tới Net Zero

Để triển khai lộ trình đưa mức phát thải ròng khí nhà kính về bằng 0 vào năm 2050 theo cam kết của Chính phủ tại hội nghị COP26, thực hiện chỉ đạo của Bộ Tài chính và các cơ quan quản lý về việc triển khai Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam, cũng như Nghị định số 29 của Chính phủ về Sàn Giao dịch carbon trong nước.

Trên cơ sở các điều kiện chuẩn bị đã hoàn tất, Sàn Giao dịch carbon trong nước đã chính thức đi vào vận hành. Việc sàn giao dịch carbon đi vào hoạt động không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, mà còn tạo cơ chế để các doanh nghiệp chủ động tối ưu chi phí giảm phát thải thông qua giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế bền vững.

Trao đổi trong chương trình Phố Tài chính (The Finance Street Talk Show) trên VTV8, ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) - cơ quan đang vận hành trực tiếp sàn giao dịch carbon tại Việt Nam - cho biết nguyên tắc hoạt động của sàn giao dịch carbon trong nước đã được quy định tại Điều 4, Điều 7 và Điều 14 – Nghị định số 29/2026/NĐ-CP.

Nguyên tắc thứ nhất là công bằng, công khai, minh bạch và tự chịu trách nhiệm. Mọi hoạt động trên sàn đều phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc công bằng, công khai, minh bạch nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả các chủ thể tham gia. Các chủ thể tham gia giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước có trách nhiệm tìm hiểu quy định pháp luật, thông tin về hàng hóa và tự chịu trách nhiệm đối với quyết định mua, bán của mình.

Nguyên tắc thứ hai là giao dịch tập trung qua phương thức thỏa thuận. Hoạt động trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính bắt buộc phải được thực hiện tập trung trên hệ thống giao dịch carbon của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (ngoại trừ một số trường hợp chuyển quyền sở hữu đặc thù do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định). Tại đây, phương thức giao dịch được áp dụng là phương thức thỏa thuận (gồm thỏa thuận điện tử và thỏa thuận thông thường), cho phép bên mua và bên bán tự đàm phán, thống nhất các nội dung và điều kiện giao dịch.

Nguyên tắc thứ ba là quản lý tách bạch tài sản tuyệt đối. Mặc dù nhà đầu tư được sử dụng chung một tài khoản chứng khoán hiện có để giao dịch, nhưng hệ thống yêu cầu cấu phần giao dịch carbon phải được hiển thị tách biệt ngay từ khi đăng nhập. Giao dịch được thực hiện thông qua thành viên giao dịch theo nguyên tắc tách bạch, riêng biệt hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon với các hoạt động giao dịch khác.

Nguyên tắc thứ tư là an toàn thanh toán (ký quỹ 100% và thanh toán tức thời). Để tránh rủi ro hoàn toàn, hệ thống bắt buộc các chủ thể phải có đủ tiền khi đặt lệnh mua và có đủ hạn ngạch/tín chỉ khi đặt lệnh bán. Việc thanh toán được thực hiện theo phương thức thanh toán tức thời cho từng giao dịch ngay trong ngày và đặc biệt là không thông qua hệ thống đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Tiền và hạn ngạch/tín chỉ sẽ được chuyển giao đồng thời ngay sau khi giao dịch được xác lập.

Nguyên tắc thứ năm liên quan đến thời điểm giao dịch. Theo đó, ngày giao dịch đầu tiên, ngày giao dịch cuối cùng của sản phẩm đều được nhận từ hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon (được quản lý bởi Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Chỉ các tài khoản được nhận từ Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) cuối ngày hôm trước mới được thực hiện giao dịch cho ngày hôm sau.

Đối với hạn ngạch, chỉ doanh nghiêp phát thải được giao dịch. Đối với tín chỉ, nhà đầu tư tổ chức được tham gia giao dịch. Phương thức giao dịch là thỏa thuận trong đó có hình thức báo cáo giao dịch và giao dịch điện tử toàn thị trường.

Ông Nguyễn Tuấn Anh cho biết, những phiên giao dịch đầu tiên đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Trước hết, hệ thống vận hành an toàn và thông suốt giữa các bên tham gia, đúng mục tiêu đề ra. Theo ông, kết quả này đạt được nhờ kiến trúc hệ thống được thiết kế đồng bộ, kết nối và đồng bộ dữ liệu liên tục giữa HNX, VSDC và Hệ thống đăng ký quốc gia (DCC).

Về thanh khoản bước đầu, ngay trong phiên khai trương ngày 29/6/2026 đã có 1.210 hạn ngạch phát thải được giao dịch với tổng giá trị hơn 161 triệu đồng.

Trong thời gian tới, bên cạnh việc tiếp tục bảo đảm hệ thống giao dịch carbon vận hành an toàn và ổn định, HNX sẽ tiếp tục nâng cấp hạ tầng để triển khai thêm kênh giao dịch trực tuyến, giúp các thành viên giao dịch cung cấp thêm tiện ích cho khách hàng bên cạnh kênh giao dịch qua terminal.

“Chúng tôi cũng sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, tổ chức và đơn vị có liên quan nâng cao nhận thức cho cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư về thị trường carbon. Sau giai đoạn thử nghiệm từ năm 2026 - 2028, chúng tôi sẽ đánh giá, nghiên cứu để báo cáo cấp có thẩm quyền đưa thêm các phương thức giao dịch mới phù hợp với điều kiện phát triển của thị trường trong trường hợp cần thiết”, ông Nguyễn Tuấn Anh cho biết.