Tín dụng xanh tăng gấp 4,6 lần, doanh nghiệp nhỏ vẫn đứng ngoài cuộc

Doanh nghiệp khó tiếp cận vốn

Theo Ngân hàng Nhà nước, tín dụng xanh đạt tổng dư nợ 828.000 tỷ đồng tính đến hết quý I. Dù số này gấp 4,6 lần so với dư nợ năm 2017 (năm đầu triển khai), tỷ trọng trên tổng dư nợ toàn nền kinh tế chỉ khoảng 4,3%. Dư nợ tập trung chủ yếu vào lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, chiếm trên 32%, còn năng lượng xanh chiếm trên 30%.

Từ dữ liệu trên, TS. Bùi Thanh Minh, Phó giám đốc chuyên môn Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) chỉ ra rằng dòng vốn xanh chủ yếu rót vào những dự án quy mô lớn, có mô hình rõ ràng, tài sản đảm bảo, đáp ứng yêu cầu thẩm định của ngân hàng. Dòng vốn này chưa thực sự đến được doanh nghiệp vừa và nhỏ - khu vực với các khoản đầu tư nhỏ, phân tán và khó chuẩn hóa.

Trong khi đó, theo đại diện Ban IV, phần lớn phát thải, lãng phí năng lượng, sử dụng tài nguyên kém hiệu quả và rủi ro môi trường đang nằm rải rác trong hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhỏ, nhà cung ứng và các mắt xích nhỏ hơn trong chuỗi giá trị.

"Nếu chính sách tài chính xanh chỉ phù hợp với doanh nghiệp lớn, quá trình chuyển đổi xanh sẽ thiếu tính bao trùm", ông nêu vấn đề. Khi đó, doanh nghiệp nhỏ sẽ đối diện với rủi ro kép, vừa khó tiếp cận vốn để chuyển đổi, vừa có nguy cơ mất thị trường vì không đáp ứng được các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe.

Thực tế, 97-98% doanh nghiệp Việt có quy mô vừa và nhỏ, 80% trong số đó không có lịch sử tiếp cận tín dụng. Tức là, ngay cả với tín dụng thông thường, họ cũng khó vay. Trong khi đó, tín dụng xanh đi kèm yêu cầu đặc thù, như chuẩn hóa dữ liệu, quy trình, mô hình quản trị cho đến các tiêu chí xác định "thế nào là xanh". Những yêu cầu này khiến họ quẩn quanh, bởi muốn chuyển đổi xanh, họ lại cần vốn.

Tài sản đảm bảo là nỗi khổ của nhiều doanh nghiệp nhỏ khi tiếp cận vốn. Đại diện Ban IV nêu đây là lý do một doanh nghiệp nuôi biển ở Quảng Ninh không thể tiếp cận vốn xanh, dù mô hình tốt. TS Minh khuyến nghị tiêu chí và quy trình xác nhận dự án xanh cho nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa cần đơn giản, thay vì áp chung hồ sơ với doanh nghiệp lớn.

Tính đến nay, Agribank đã giải ngân khoảng 28.000 tỷ đồng cho các dự án tín dụng xanh, trong đó hơn một nửa dư nợ tập trung vào lĩnh vực năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quang Ngọc, Phó Trưởng Ban Chính sách tín dụng Agribank, quá trình triển khai tín dụng xanh tại ngân hàng vẫn đang gặp nhiều khó khăn từ cả phía cơ chế chính sách, khách hàng lẫn nội tại hệ thống ngân hàng.

Về cơ chế, chính sách, ông Ngọc cho biết hiện Việt Nam vẫn chưa có hệ thống phân loại ngành kinh tế xanh cấp quốc gia cũng như danh mục dự án xanh được chuẩn hóa và công khai. Đây là cơ sở quan trọng để các tổ chức tín dụng thu thập dữ liệu, đánh giá dự án và thực hiện thẩm định theo các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Việc thiếu khung tham chiếu thống nhất khiến các ngân hàng gặp nhiều khó khăn trong quá trình xác định, đánh giá và quản lý các khoản tín dụng xanh.

Ở phía khách hàng, phần lớn doanh nghiệp vẫn chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu liên quan đến hồ sơ môi trường. Năng lực xây dựng và công bố báo cáo ESG còn hạn chế, trong khi quy mô sản xuất chủ yếu là nhỏ và vừa, năng lực tài chính chưa mạnh, thiếu tài sản bảo đảm để đáp ứng điều kiện vay vốn. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp dù có nhu cầu chuyển đổi xanh nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn tín dụng ưu đãi.

Bên cạnh đó, việc phát triển tín dụng xanh cũng đặt ra thách thức về nguồn nhân lực đối với các tổ chức tín dụng. Theo ông Ngọc, hiện vẫn thiếu đội ngũ cán bộ có chuyên môn sâu về môi trường, xã hội và phát triển bền vững để thực hiện công tác thẩm định, đánh giá và quản lý các dự án xanh. Đồng thời, các dự án xanh thường có thời gian hoàn vốn dài, đòi hỏi nguồn vốn trung và dài hạn với chi phí thấp, trong khi các ngân hàng vẫn gặp nhiều áp lực trong cân đối nguồn vốn để đáp ứng nhu cầu này.

Vấn đề đáng quan ngại không nằm ở việc thiếu cơ chế

TS. Bùi Thanh Minh cho rằng, vấn đề đáng quan ngại hiện nay không nằm ở việc thiếu cơ chế, chính sách hỗ trợ tín dụng xanh mà là làm thế nào để các chính sách đó được triển khai hiệu quả, giúp doanh nghiệp thực sự tiếp cận được nguồn vốn. Theo ông, cần làm rõ vai trò và trách nhiệm của Nhà nước trong quá trình này, thay vì đặt phần lớn gánh nặng lên hệ thống ngân hàng thương mại.

Ông phân tích, các ngân hàng thương mại hoạt động theo nguyên tắc thị trường, phải đảm bảo hiệu quả kinh doanh và kiểm soát rủi ro, nên rất khó yêu cầu các tổ chức này đơn phương gánh vác mục tiêu thúc đẩy chuyển đổi xanh. Vì vậy, Nhà nước cần tham gia mạnh mẽ hơn thông qua các công cụ hỗ trợ tài chính, chẳng hạn sử dụng nguồn lực ngân sách để cấp bù lãi suất, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận các khoản vay ưu đãi với mức hỗ trợ khoảng 2%. Dù không lớn, nhưng với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây là nguồn hỗ trợ có ý nghĩa quan trọng, giúp giảm chi phí vốn và tăng khả năng triển khai các dự án chuyển đổi xanh.

Bên cạnh đó, TS. Bùi Thanh Minh nhấn mạnh cần thay đổi tư duy từ hỗ trợ đơn lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh cho chuyển đổi xanh. Trong quá trình tham gia hỗ trợ Bộ Tài chính nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cách đây khoảng 6 tháng, nhóm nghiên cứu nhận thấy nhiều quốc gia thành công đều xây dựng được hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp với một nền tảng dữ liệu trung tâm đóng vai trò kết nối.

Chuyển đổi xanh hiện nay không thể tách rời chuyển đổi số. Hai quá trình này luôn song hành và hỗ trợ lẫn nhau. Do đó, Việt Nam cần xây dựng một cơ chế trung gian có khả năng số hóa toàn bộ dữ liệu liên quan đến hoạt động chuyển đổi xanh của doanh nghiệp và kết nối trực tiếp với hệ thống ngân hàng. Khi đó, doanh nghiệp chỉ cần cập nhật thông tin cơ bản hoặc tọa độ địa lý là có thể tra cứu, tích hợp các dữ liệu liên quan đến tiêu thụ điện, nước, phát thải carbon và các chỉ tiêu môi trường khác.

Những dữ liệu này sẽ từng bước hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ việc đánh giá, thẩm định tín dụng xanh. Khi có nguồn dữ liệu đầy đủ, minh bạch và được chuẩn hóa, các ngân hàng sẽ thuận lợi hơn trong việc đánh giá rủi ro và ra quyết định cho vay. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí tiếp cận vốn mà còn tạo ra cơ chế chia sẻ trách nhiệm và lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và các bên liên quan trong toàn bộ hệ sinh thái.

“Nếu không xây dựng được một hệ sinh thái như vậy, chúng ta sẽ tiếp tục gặp khó khăn trong việc kết nối giữa bên cung vốn và bên cầu vốn xanh, khiến các chính sách hỗ trợ khó phát huy hiệu quả như kỳ vọng”, TS. Bùi Thanh Minh nhấn mạnh.