Đồ hộp Hạ Long: 130 tấn thịt heo nhiễm bệnh và lỗ hổng quản lý thực phẩm

Ngày 12/1, tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đã thẳng thắn đề cập đến vụ việc Đồ hộp Hạ Long sử dụng thịt lợn nhiễm virus dịch tả lợn châu Phi để chế biến sản phẩm và đưa ra thị trường.

Theo bà Nguyễn Thanh Hải, đây là vụ việc đặc biệt nghiêm trọng, có phạm vi ảnh hưởng trên toàn quốc, nhất là khi hành vi vi phạm xảy ra tại một doanh nghiệp có thương hiệu lớn, sản phẩm được tiêu thụ rộng rãi. Điều này cho thấy sự coi thường sức khỏe người tiêu dùng và đặt ra mức cảnh báo rất cao đối với công tác quản lý an toàn thực phẩm.

Bà Nguyễn Thanh Hải đặt vấn đề về trách nhiệm quản lý Nhà nước: vì sao số lợn nhiễm bệnh không bị tiêu hủy theo quy định, khâu giám sát ở đâu và lỗ hổng quản lý nằm ở cấp nào.

Theo thông tin ban đầu từ cơ quan công an, đây là một đường dây khép kín từ khâu thu mua, vận chuyển đến chế biến. Tuy nhiên, dù Tổng Giám đốc doanh nghiệp Đồ hộp Hạ Long đã bị bắt, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhấn mạnh cần tiếp tục làm rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý liên quan. Bởi chỉ cần một “con sâu làm rầu nồi canh”, hậu quả không chỉ là vi phạm pháp luật mà còn làm xói mòn niềm tin của người dân đối với thị trường thực phẩm chế biến sẵn.

Hậu kiểm lỏng lẻo, rủi ro thực phẩm cao

Chia sẻ với báo chí, PGS Trần Hồng Côn, nguyên giảng viên Khoa Hóa, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội), cho rằng lỗ hổng lớn nhất hiện nay nằm ở khâu hậu kiểm. Theo ông, cơ chế quản lý an toàn thực phẩm hiện hành chủ yếu dựa trên việc doanh nghiệp tự công bố và nộp hồ sơ liên quan đến công nghệ sản xuất, thành phần, tiêu chuẩn chất lượng để được cấp phép lưu hành sản phẩm. Sau khi hoàn tất thủ tục này, việc giám sát chất lượng sản phẩm khi đã đưa ra thị trường lại chưa được thực hiện một cách chặt chẽ và có hệ thống.

Thực tế cho thấy, chất lượng sản phẩm sau khi xuất xưởng gần như chỉ do bộ phận kiểm tra nội bộ của chính doanh nghiệp đảm nhiệm, trong khi thiếu vắng các đợt kiểm tra thường xuyên, bắt buộc từ các cơ quan hoặc tổ chức kiểm định độc lập. Điều này dẫn tới nguy cơ doanh nghiệp không tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn đã công bố, hoặc chỉ thực hiện mang tính đối phó. “Cơ chế kiểm soát như vậy có thể khiến quá trình quản lý trở nên đơn giản và tiết kiệm chi phí trong ngắn hạn, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn đối với sức khỏe cộng đồng”, PGS Côn nhận định.

Theo ông, việc xây dựng cơ chế hậu kiểm độc lập chắc chắn sẽ phức tạp hơn, tốn kém thời gian và chi phí, song đây là yêu cầu không thể tránh khỏi trong bối cảnh hiện nay, khi mức độ tự giác và tuân thủ của một bộ phận doanh nghiệp vẫn chưa cao. Từ thực tiễn này, PGS Trần Hồng Côn nhấn mạnh không thể tiếp tục trông chờ hoàn toàn vào sự tự giác của doanh nghiệp trong vấn đề an toàn thực phẩm.

Để khắc phục những lỗ hổng hiện hữu, ông cho rằng cần triển khai các giải pháp mang tính hệ thống, trong đó trọng tâm là thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát định kỳ và bắt buộc bởi các cơ quan kiểm định độc lập, nhằm xác nhận chất lượng sản phẩm thực sự đúng với những gì doanh nghiệp đã công bố trước khi sản phẩm được lưu hành rộng rãi trên thị trường. “Kỷ luật phải đi trước, tự giác mới theo sau. Chỉ khi kỷ luật được thực thi nghiêm ngặt, doanh nghiệp mới hình thành ý thức tuân thủ thực chất, thay vì chỉ tuân thủ trên giấy tờ”, ông nhấn mạnh.

Dự thảo luật siết chặt an toàn thực phẩm

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Chu Quốc Thịnh, quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), cho biết Bộ Y tế đang hoàn thiện hồ sơ dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) nhằm khắc phục những bất cập của hệ thống pháp luật hiện hành và nâng cao hiệu quả quản lý trong bối cảnh mới. Một trong những định hướng quan trọng của dự thảo là tăng cường kiểm soát đối với các sản phẩm thực phẩm đã qua chế biến, được bao gói sẵn trước khi đưa ra thị trường, theo hướng quản lý dựa trên mức độ rủi ro.

Theo đó, thực phẩm chế biến bao gói sẵn sẽ được phân thành ba nhóm nguy cơ gồm nguy cơ cao, trung bình và thấp, với các phương thức quản lý tương ứng. Đối với nhóm nguy cơ cao, sản phẩm phải thực hiện thủ tục đăng ký lưu hành và chịu sự thẩm định, đánh giá trước khi được phép đưa ra thị trường, nhằm thiết lập “chốt chặn kỹ thuật” ngay từ đầu vào. Với các nhóm nguy cơ trung bình và thấp, doanh nghiệp vẫn được tự công bố tiêu chuẩn áp dụng, song phải đáp ứng yêu cầu chặt chẽ hơn về phân tích nguy cơ, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu và các biện pháp phòng ngừa, khắc phục vi phạm.

Bên cạnh đó, dự thảo luật xác định công tác hậu kiểm là nội dung trọng tâm, được tổ chức theo mức độ rủi ro của sản phẩm, lịch sử tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp và các cảnh báo vi phạm. Hoạt động kiểm tra, giám sát sẽ được triển khai theo các cấp độ khác nhau nhằm sử dụng hiệu quả nguồn lực và tập trung vào các đối tượng có nguy cơ cao.

Dự thảo cũng tăng cường vai trò của hệ thống kiểm nghiệm nhà nước, cho phép cơ quan chức năng chủ động lấy mẫu giám sát thị trường, đồng thời làm rõ trách nhiệm giữa cơ quan kiểm nghiệm và cơ quan quản lý trong việc xử lý, thu hồi sản phẩm không bảo đảm an toàn. Ngoài ra, các chế tài xử lý vi phạm được đề xuất theo hướng nghiêm khắc hơn và phạm vi quản lý của luật được mở rộng sang lĩnh vực thương mại điện tử và các nền tảng số.