Đổi mới mô hình tăng trưởng: Trọng tâm là thay cách phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế

Ông cảnh báo nếu không mạnh dạn chuyển sang tăng trưởng dựa vào năng suất và đổi mới sáng tạo, Việt Nam sẽ dễ mắc kẹt trong mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, đối mặt với nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình.

Dự thảo Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội lần thứ XIV của Đảng ghi rõ: “Xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia là động lực chính và phát triển kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất; hoàn thiện thể chế phát triển gắn với thực hiện đồng bộ 4 chuyển đổi: chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực; thu hút, trọng dụng nhân tài, đẩy mạnh phát triển lực lượng sản xuất mới”.

Tăng trưởng vẫn dựa trên chiều rộng

Thưa ông, Việt Nam đã nhắc đến đổi mới mô hình tăng trưởng từ lâu, nhưng vì sao thực tế chuyển đổi lại chậm?

TS. Nguyễn Đình Cung: Nhìn vào kết quả, tăng trưởng vẫn dựa chủ yếu vào vốn đầu tư và lao động, còn năng suất lao động chưa thực sự cải thiện. Nói cách khác, chúng ta vẫn đang đi trên con đường tăng trưởng theo chiều rộng. Lợi thế lao động rẻ, khai thác tài nguyên và mở rộng đầu tư hạ tầng vẫn là động lực chính, còn tăng trưởng dựa vào chất lượng, năng suất và đổi mới sáng tạo chưa đạt được. Nguyên nhân chính là nội hàm mô hình tăng trưởng mới chưa được xác định rõ. Khi nội hàm không rõ, người hoạch định chính sách lúng túng, doanh nghiệp không biết phải thay đổi điều gì. Đổi mới mô hình tăng trưởng không chỉ là thay đổi câu chữ mà phải xác định rõ nguồn lực nào tạo ra tăng trưởng, thị trường nào phải hoàn thiện, doanh nghiệp nào đóng vai trò trung tâm, quyền tài sản được bảo vệ tới đâu và cạnh tranh lành mạnh được thực hiện ra sao. Nếu nguồn lực được phân bổ dựa theo tín hiệu thị trường, mọi thứ sẽ khác hẳn. Khi thị trường bị méo mó bởi cơ chế xin - cho, lợi ích cục bộ hay ưu ái nhóm, tài nguyên không chảy vào nơi tạo ra giá trị cao nhất, mà chảy vào nơi có quan hệ mạnh nhất. Hệ quả là động lực đổi mới và sáng tạo bị bóp nghẹt.

Ông vừa nhắc đến tăng trưởng theo chiều rộng. Ông có thể làm rõ hơn giới hạn mà nền kinh tế đang gặp phải?

Một nền kinh tế phát triển đều trải qua các giai đoạn tăng trưởng khác nhau. Ban đầu, động lực tăng trưởng dựa vào lao động rẻ, khai thác tài nguyên và mở rộng cơ sở hạ tầng. Khi nguồn lực này dần cạn kiệt, nền kinh tế buộc phải chuyển sang giai đoạn mới, nơi năng suất, chất lượng và hiệu quả trở thành yếu tố quyết định. Lên cao hơn, động lực tăng trưởng phải dựa vào khoa học công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo.

Việt Nam đã ở giai đoạn đầu quá lâu. Hiện tại, lợi thế lao động rẻ không còn, chi phí đất đai tăng, năng suất lao động cải thiện chậm, doanh nghiệp nội địa chưa đủ lớn mạnh, còn phụ thuộc đáng kể vào doanh nghiệp FDI và chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này đòi hỏi chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất và sáng tạo. Nếu không, chúng ta sẽ dễ rơi vào bẫy thu nhập trung bình, nơi chi phí tăng nhưng năng suất không theo kịp.

Ví dụ trong ngành sản xuất, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa có năng lực nhưng không tiếp cận được vốn, công nghệ, nhân lực chất lượng cao. Trong khi đó, bất động sản và một số ngành có lợi thế chính sách vẫn thu hút phần lớn tín dụng và đất đai. Đây là minh chứng cho thấy nguồn lực chưa chảy đúng chỗ, năng suất khó cải thiện.

Chuyển đổi số chỉ là công cụ

Ông từng nói năng suất không thể tăng nếu thị trường chưa hoàn thiện. Ông có thể phân tích rõ hơn?

Năng suất tăng hay không phụ thuộc trực tiếp vào phân bổ nguồn lực. Bốn thị trường quan trọng quyết định tăng trưởng là đất đai, vốn, lao động và khoa học công nghệ. Hiện nay, tất cả đều chưa vận hành theo đúng nghĩa.

Thị trường đất đai, chi phí đất đai tăng cao, tạo điều kiện cho trục lợi, đầu cơ hạn chế sản xuất – kinh doanh. Thị trường vốn thiên lệch khi tín dụng ưu tiên bất động sản và các lĩnh vực rủi ro thấp hơn, trong khi doanh nghiệp sản xuất gặp khó khăn tiếp cận vốn. Thị trường lao động thiếu môi trường phát triển chất lượng cao, dẫn đến chảy máu chất xám.

Thị trường khoa học công nghệ chưa hình thành do cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn yếu. Nếu bốn thị trường này không vận hành đúng, mọi kế hoạch tăng trưởng dựa vào năng suất và đổi mới sáng tạo sẽ chỉ là khẩu hiệu.

Chuyển đổi số đang là chủ đề nóng, nhưng ông vừa nói nếu không có thị trường minh bạch thì chuyển đổi số cũng không hiệu quả?

Chính xác. Chuyển đổi số là công cụ, không phải phương pháp giải quyết tất cả vấn đề. Nếu nền kinh tế thiếu cạnh tranh minh bạch và thiếu cơ chế bảo vệ quyền tài sản, chuyển đổi số có thể làm gia tăng khoảng cách giữa doanh nghiệp lớn và nhỏ. Doanh nghiệp lớn đi nhanh, chiếm thị phần, còn doanh nghiệp nhỏ dễ bị bỏ lại phía sau. Do đó, chuyển đổi số chỉ phát huy hiệu quả khi nền tảng thị trường đủ mạnh, nguồn lực được phân bổ theo giá trị thực và quyền tài sản được bảo vệ.

Ví như ngành tài chính số, nhiều fintech phát triển nhanh, nhưng chỉ những công ty có quan hệ tốt hoặc vốn mạnh mới tiếp cận được hệ thống thanh toán, dữ liệu khách hàng và cơ sở hạ tầng ngân hàng số. Nếu thị trường ngân hàng và dữ liệu minh bạch hơn, cơ hội sẽ đến với nhiều doanh nghiệp nhỏ, tạo ra cạnh tranh và đổi mới thực sự.

Nhiều người cho rằng Nhà nước vẫn cần tham gia trong các lĩnh vực chiến lược. Ông nghĩ sao về quan điểm này?

Tôi không phủ nhận vai trò của Nhà nước trong các lĩnh vực chiến lược, nhưng cần minh bạch và rõ ràng. Nhà nước chỉ nên định hướng, tạo khung pháp lý, bảo vệ quyền sở hữu, thúc đẩy cạnh tranh và giám sát rủi ro. Nếu Nhà nước vừa làm luật, vừa chơi cuộc chơi, thị trường sẽ mất tính cạnh tranh, doanh nghiệp không dám đầu tư đổi mới, và nguồn lực bị lãng phí.

Ví dụ, trong ngành năng lượng tái tạo, Nhà nước có thể đặt mục tiêu quốc gia, ban hành chính sách hỗ trợ, nhưng không nên trực tiếp vận hành các dự án, nếu không, sẽ tạo cơ chế xin - cho và hạn chế cơ hội cho doanh nghiệp tư nhân.

FDI có phải là động lực tăng trưởng theo chiều rộng không, thưa ông?

FDI ở Việt Nam chủ yếu tạo ra tăng trưởng theo chiều rộng nếu không gắn với doanh nghiệp nội địa và chuyển giao công nghệ. Ví dụ, nhiều khu công nghiệp tập trung chủ yếu vào lắp ráp, chưa tạo ra giá trị gia tăng lớn, và nhân lực chủ yếu là lao động phổ thông. Nếu chúng ta không cải thiện liên kết giữa FDI và doanh nghiệp nội địa, năng suất chung sẽ khó tăng.

Ngược lại, một số dự án FDI trong công nghệ cao, năng lượng tái tạo, hay chế biến chế tạo đã cho thấy hiệu quả rõ rệt khi doanh nghiệp nội địa được tham gia, chuyển giao công nghệ và cải thiện kỹ năng lao động. Đây là minh chứng rằng cơ chế vận hành thị trường đúng nghĩa mới giúp nguồn lực FDI phát huy tối đa.

Cuối cùng, ông có thể đưa ra thông điệp quan trọng nhất cho các nhà hoạch định chính sách?

Đây là thời điểm quyết định. Cơ hội có nhưng cơ hội không tự đến. Cần chuyển khẩu hiệu thành hành động cụ thể, có lộ trình, người chịu trách nhiệm, chỉ số đo lường và cơ chế bảo vệ quyền tài sản. Đổi mới mô hình tăng trưởng không phải thay cách nói trong văn kiện, mà là thay cách phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế. Nếu không cải cách thể chế mạnh mẽ, mô hình tăng trưởng mới sẽ không bao giờ xuất hiện. Mọi chính sách, từ thu hút đầu tư, phát triển doanh nghiệp, quản lý đất đai, tín dụng, cho đến giáo dục và khoa học công nghệ, đều phải đặt trên nền tảng thị trường vận hành đúng nghĩa.

-Trân trọng cảm ơn ông!