Gây ô nhiễm môi trường: Thêm nhiều tội danh, tăng hình phạt tù

Tại dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì xây dựng dự kiến sẽ trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến vào Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV năm 2025 đã đề xuất nâng mức hình phạt tù, tiền đối với một số tội danh và một số hành vi. Trong đó, tội phạm về môi trường là nhóm hành vi được siết chặt chế tài đáng kể, phản ánh xu hướng tăng cường tính răn đe và phù hợp với thông lệ pháp luật quốc tế.

Theo dự thảo, tội “gây ô nhiễm môi trường” được sửa đổi thành “tội xả chất thải nguy hại gây ô nhiễm môi trường” sẽ có khung hình phạt cao hơn nhiều so với hiện hành. Theo dự thảo, khung hình phạt đối với tội xả chất thải nguy hại gây ô nhiễm môi trường được đề xuất điều chỉnh tăng mạnh ở cả ba cấp độ vi phạm. Cụ thể, ở khoản 1, mức phạt tù sẽ tăng từ 3 tháng – 2 năm hiện hành lên 1 – 3 năm, trong khi mức phạt tiền được điều chỉnh từ tối đa 500 triệu đồng lên tối đa 3 tỷ đồng.

Ở khoản 2, mức án tù được nâng từ 1 – 5 năm lên 3 – 7 năm, đồng thời mức phạt tiền cũng tăng từ tối đa 1 tỷ đồng lên 6 tỷ đồng.

Đáng chú ý, đối với các tội quy định tại khoản 3, hình phạt tù được điều chỉnh từ 3 – 7 năm lên 7 – 12 năm. Song song với đó, mức phạt tiền tối đa cũng được nâng từ 3 tỷ đồng lên tới 18 tỷ đồng – mức tăng gấp 6 lần so với quy định hiện hành.

Đối với tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại, dự thảo Bộ luật Hình sự cũng đề xuất nâng mạnh cả khung hình phạt tù và mức xử phạt tiền. Ở khoản 1, hình phạt tù được điều chỉnh từ 3 tháng – 2 năm lên 1 – 3 năm, trong khi mức phạt tiền tăng từ tối đa 200 triệu đồng lên 1,2 tỷ đồng.

Tại khoản 2, mức án tù được nâng từ 2 – 5 năm lên 3 – 7 năm, đồng thời mức phạt tiền tăng gấp sáu lần, từ 1 tỷ đồng hiện hành lên đến 6 tỷ đồng.

Ở khoản 3, hình phạt tù được đề xuất nâng từ 5 – 10 năm lên 7 – 15 năm, thể hiện xu hướng siết chặt xử lý hình sự đối với các hành vi gây nguy hại trong lĩnh vực chất thải công nghiệp độc hại.

Bên cạnh các điều chỉnh về khung hình phạt đối với tội phạm môi trường, dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) cũng đề xuất nâng mức hình phạt tù tối đa đối với tội làm lây lan dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cho người từ 12 năm lên 15 năm. Động thái này phản ánh quan điểm tăng cường trách nhiệm hình sự đối với các hành vi đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh các dịch bệnh có nguy cơ bùng phát khó lường.

Đáng chú ý, dự thảo còn điều chỉnh giảm mức định lượng cấu thành tội danh trong trường hợp xả chất thải nguy hại gây ô nhiễm môi trường. Theo đó, hạ mức thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn quốc gia về môi trường từ 05 lần đến dưới 10 lần xuống từ 03 đến 05 lần; hạ mức thông số môi trường nguy hại vượt quy chuẩn quốc gia về môi trường từ 03 lần đến 05 lần xuống từ 02 đến 03 lần tại các khung, khoản trong tội này.

Ngoài ra, để hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng chuyên biệt và hiệu quả hơn, dự thảo lần này cũng bổ sung một tội danh mới: Tội vi phạm quy định về xử lý chất thải rắn thông thường và chất thải rắn sinh hoạt. Đây là tội danh được tách ra từ tội gây ô nhiễm môi trường.

Báo cáo của Chính phủ về công tác bảo vệ môi trường năm 2023 cho thấy nhiều chỉ số môi trường quan trọng tiếp tục ở mức báo động, phản ánh khoảng cách lớn giữa tốc độ phát sinh chất thải và năng lực xử lý của hệ thống hạ tầng hiện nay.

Cụ thể, tổng lượng nước thải sinh hoạt và nước thải từ các làng nghề ngày càng tăng, trong khi tỷ lệ thu gom và xử lý tại các đô thị mới chỉ đạt khoảng 17%. Đây là con số đáng lo ngại trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh và nhu cầu bảo vệ môi trường sống ngày càng cấp thiết.

Ở khu vực nông thôn, tổng khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh ước tính lên tới 67.877 tấn/ngày. Tuy nhiên, tỷ lệ thu gom, xử lý mới đạt khoảng 77%, cho thấy vẫn còn hàng chục nghìn tấn rác thải chưa được quản lý hiệu quả mỗi ngày.

Về mặt xử lý vi phạm, trong năm 2023, các cơ quan chức năng đã phát hiện hơn 24.600 vụ vi phạm pháp luật về môi trường. Trong đó, có 606 vụ bị khởi tố hoặc đề nghị khởi tố hình sự, và hơn 22.700 vụ bị xử phạt hành chính.