Quy định 'xanh' nghiêm ngặt của EU: Áp lực hóa cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và cạn kiệt tài nguyên không còn là mối đe dọa xa vời, một làn sóng chuyển đổi mạnh mẽ đang định hình lại nền kinh tế toàn cầu. Ở trung tâm của cuộc chuyển mình này, Liên minh Châu Âu (EU) đang dẫn đầu với một loạt chính sách và quy định mang tính đột phá, tạo ra cả những áp lực không nhỏ lẫn những cơ hội chưa từng có cho các doanh nghiệp xuất khẩu, trong đó có Việt Nam.

Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert chia sẻ: “Đầu tư của châu Âu tập trung vào những lĩnh vực thúc đẩy phát triển bền vững – những lĩnh vực không chỉ mang ý nghĩa cho tăng trưởng hôm nay mà còn cho các thế hệ mai sau.

Tại Giải thưởng Doanh nghiệp Xanh của EuroCham vừa qua, không chỉ các doanh nghiệp lớn với tiềm lực mạnh đang tiên phong trong hành trình xanh hóa; ngày càng nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng đang nỗ lực đổi mới sáng tạo từ gốc rễ xanh, cùng chung tay xây dựng một tương lai bền vững hơn, tốt đẹp hơn cho tất cả chúng ta.”

Làn sóng quy định xanh từ "Lục địa già"

EU không còn xem tính bền vững là một lựa chọn, mà là một yêu cầu bắt buộc. Họ đang kiến tạo một tương lai kinh tế mới thông qua các khuôn khổ chuyển đổi như Thỏa thuận Xanh Châu Âu (European Green Deal), với mục tiêu đưa châu lục này trở thành khu vực trung hòa khí hậu đầu tiên trên thế giới vào năm 2050.

Đi kèm với tầm nhìn đó là những công cụ pháp lý cụ thể, có tác động trực tiếp đến hoạt động thương mại toàn cầu:

Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM): Về bản chất, đây là một loại thuế carbon đánh vào hàng hóa nhập khẩu. Khi bắt đầu áp dụng đầy đủ, các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như thép, nhôm, xi măng, phân bón và điện... nếu có lượng phát thải carbon vượt quy định, sẽ phải chịu thêm chi phí, làm giảm sức cạnh tranh.

Quy định chống Phá rừng (EUDR): Quy định này yêu cầu một số mặt hàng nông sản (như cà phê, ca cao, cao su, gỗ và các sản phẩm từ gỗ) nhập khẩu vào EU phải chứng minh không có nguồn gốc từ các khu vực bị phá rừng sau năm 2020. Điều này đặt ra thách thức lớn về truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch trong chuỗi cung ứng nông nghiệp của Việt Nam.

Đạo luật Kinh tế Tuần hoàn: Khuyến khích, và sau này có thể sẽ bắt buộc, việc thiết kế sản phẩm bền vững, giảm thiểu chất thải và tái chế. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến ngành sản xuất hàng tiêu dùng, bao bì và điện tử.

Những quy định này không đơn thuần là rào cản kỹ thuật. Chúng đang thiết lập lại "luật chơi" cho thương mại quốc tế, nơi giá cả không còn là yếu tố cạnh tranh duy nhất, mà yếu tố "xanh" và "sạch" đang trở thành tiêu chuẩn mới.

Đối với nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, làn sóng quy định này tạo ra những thách thức không nhỏ. Một khảo sát gần đây của EuroCham chỉ ra các rào cản chính mà doanh nghiệp đang đối mặt: thiếu vốn đầu tư cho chuyển đổi xanh (34%), sự thiếu hụt nguồn nhân lực có kỹ năng về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) (27%), và sự thiếu rõ ràng trong các quy định (21%).

Việc tuân thủ EUDR hay chuẩn bị cho CBAM đòi hỏi một sự đầu tư lớn về công nghệ, hệ thống quản lý và nâng cao năng lực. Nếu không vượt qua được những thách thức này, nguy cơ mất thị phần tại thị trường EU - một đối tác thương mại hàng đầu - là hoàn toàn có thật.

Áp lực hóa cơ hội

Tuy nhiên, góc nhìn lạc quan hơn cho thấy, những quy định khắt khe này cũng chính là động lực mạnh mẽ thúc đẩy doanh nghiệp Việt tái cấu trúc, nâng cấp và định vị lại mình trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Khi doanh nghiệp đầu tư vào năng lượng tái tạo, sản xuất sạch hơn và kinh tế tuần hoàn, họ không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn của EU mà còn cắt giảm được chi phí năng lượng và nguyên vật liệu về lâu dài. Việc xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, bền vững không còn là gánh nặng, mà trở thành lợi thế cạnh tranh để thu hút các đối tác toàn cầu khác, những người cũng đang chịu áp lực tương tự về ESG.

Hơn nữa, EU không chỉ đưa ra yêu cầu mà còn đồng hành cùng Việt Nam thông qua các cơ chế hợp tác. Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP) với cam kết tài chính ban đầu 15,5 tỷ USD, giúp Việt Nam tăng tốc phát triển năng lượng sạch, từ đó gián tiếp hỗ trợ doanh nghiệp giảm lượng carbon trong sản xuất. Các dự án cụ thể như nâng cấp thủy điện Trị An, xây dựng đường dây truyền tải điện 500kV hay dự án thủy điện tích năng Bắc Ái đang dần hiện thực hóa các cam kết này.

Ông Julien Guerrier, Đại sứ EU tại Việt Nam, cho biết: “Tại Diễn đàn Sáng kiến Cửa ngõ Toàn cầu 2025, JETP tiếp tục cụ thể hóa các cam kết tài chính của EU cho những dự án chuyển đổi năng lượng – được đánh dấu bằng lễ ký kết gói tài chính trị giá 430 triệu euro giữa Phó Thủ tướng Bùi Thanh Sơn và Cao ủy EU về Đối tác Quốc tế Jozef Síkela. Trong bối cảnh thế giới đầy biến động, những mối quan hệ đối tác như giữa EU và Việt Nam càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.”

Thực tế, cộng đồng doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam đã và đang đi tiên phong trong cuộc chuyển dịch này. Từ các tập đoàn đa quốc gia với mục tiêu Net Zero toàn cầu đến những doanh nghiệp vừa và nhỏ sáng tạo, họ đang chứng minh rằng tính bền vững và lợi nhuận có thể song hành. Các giải pháp như công nghệ nhựa hòa tan trong nước thân thiện môi trường, nền tảng AI tối ưu hóa năng lượng, hay mô hình thời trang tuần hoàn... đang được giới thiệu và có thể trở thành bài học quý giá cho doanh nghiệp Việt.

Ông Nguyễn Xuân Kỳ - Cố vấn Cấp cao của Maersk tại Việt Nam, Châu Á và Trung Đông - cho rằng, các doanh nghiệp châu Âu có nhiều kinh nghiệm quý trong việc quản trị chuỗi cung ứng và tối ưu hiệu suất vận hành. Họ không chỉ chú trọng xây dựng hệ thống quản lý hiện đại mà còn duy trì kỷ luật trong từng quy trình sản xuất – từ hoạch định chiến lược, kiểm soát chất lượng đến bảo vệ môi trường.

Theo ông, điểm mạnh của doanh nghiệp EU là tư duy “hệ thống hóa” – mọi hoạt động đều dựa trên dữ liệu và tiêu chuẩn rõ ràng, nhờ đó nâng cao tính minh bạch và khả năng dự báo rủi ro. Các doanh nghiệp này đặc biệt quan tâm đến năng lượng xanh, tiết kiệm tài nguyên và phát triển bền vững.

Ông Kỳ nhấn mạnh rằng đây là những kinh nghiệm Việt Nam có thể học hỏi, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi xanh và hội nhập sâu với thị trường châu Âu. Việc áp dụng mô hình quản trị theo chuẩn quốc tế không chỉ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt mà còn mở rộng cơ hội hợp tác đầu tư với các đối tác EU.

Rõ ràng, việc chủ động nắm bắt, thích ứng và tận dụng các quy định toàn cầu sẽ không chỉ giúp doanh nghiệp Việt giữ vững "thị phần" mà còn mở ra "tâm phần" mới trong một nền kinh tế thế giới đang định hình lại giá trị cốt lõi, hướng tới sự phát triển bền vững và bao trùm.