Luật chơi mới của EU: DN Việt hành động sớm để lấy 'hộ chiếu' toàn cầu

Tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng Việt Nam

Từ năm 2024, các doanh nghiệp lớn và niêm yết tại EU phải lập báo cáo phát triển bền vững (ESG Report) theo lộ trình của CSRD. Điểm mấu chốt là báo cáo này không chỉ giới hạn trong nội bộ doanh nghiệp mà còn mở rộng tới toàn bộ chuỗi cung ứng. Nói cách khác, một tập đoàn châu Âu khi báo cáo ESG sẽ phải yêu cầu tất cả nhà cung ứng – kể cả ở Việt Nam – cung cấp dữ liệu liên quan đến môi trường, lao động, và quản trị.

Điều này khiến CSRD trở thành yếu tố tác động mạnh đến các doanh nghiệp Việt Nam, bởi EU hiện là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Việt Nam, chiếm gần 13% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Các nhóm hàng có nguy cơ chịu ảnh hưởng sớm và mạnh nhất là dệt may, da giày, điện tử, linh kiện, nông sản, gỗ, máy móc và thủy sản – những ngành vốn phụ thuộc nhiều vào đơn hàng châu Âu.

Khi các doanh nghiệp EU áp dụng CSRD, họ sẽ đòi hỏi nhà cung ứng Việt Nam minh bạch hơn trong cách sản xuất, sử dụng năng lượng, xử lý chất thải, quản lý lao động và quản trị nội bộ.

Điều đó có nghĩa là để duy trì vị thế trong chuỗi giá trị, doanh nghiệp Việt không chỉ cần chứng minh năng lực sản xuất mà còn phải chứng minh năng lực “xanh”.

Câu hỏi đặt ra là doanh nghiệp Việt cần dựa vào khung chuẩn nào để đáp ứng yêu cầu này? Câu trả lời nằm ở hai tiêu chuẩn mà EU đã ban hành song song với CSRD, gồm Tiêu chuẩn Báo cáo Phát triển bền vững của châu Âu (ESRS) dành cho doanh nghiệp lớn và Tiêu chuẩn Báo cáo Phát triển bền vững tự nguyện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (VSME).

ESRS: “Thước đo vàng” cho minh bạch và trách nhiệm

Để thực thi CSRD, Ủy ban châu Âu đã ban hành bộ tiêu chuẩn ESRS với mục tiêu thống nhất cách thức lập báo cáo phát triển bền vững của doanh nghiệp trong toàn khu vực.

Bộ tiêu chuẩn này gồm hai nhóm: nhóm tiêu chuẩn chung (cross-cutting) quy định các nguyên tắc, cấu trúc và yêu cầu trình bày thông tin; và nhóm tiêu chuẩn theo chủ đề (topical standards) được chia thành ba trụ cột lớn là Môi trường, Xã hội và Quản trị, bao gồm tổng cộng 10 chủ đề từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm, nguồn nước, đa dạng sinh học, sử dụng tài nguyên đến lao động, cộng đồng, người tiêu dùng và quản trị doanh nghiệp.

Điểm đáng chú ý là mỗi chủ đề trong ESRS đều yêu cầu doanh nghiệp trình bày bốn nội dung cốt lõi: bộ máy quản trị phụ trách, chiến lược lồng ghép ESG vào mô hình kinh doanh, cách nhận diện và quản lý rủi ro – cơ hội – tác động, cùng các mục tiêu và chỉ số đo lường cụ thể.

Khác với các tiêu chuẩn ESG trước đây, ESRS yêu cầu doanh nghiệp phải làm rõ không chỉ tác động của họ lên môi trường và xã hội mà còn cách các yếu tố môi trường – xã hội tác động ngược lại đến tài chính và hoạt động kinh doanh.

Đây chính là điểm tạo nên nguyên tắc “tính trọng yếu kép” – Double Materiality – được xem là đột phá của ESRS. Theo đó, báo cáo phát triển bền vững không chỉ đơn thuần mô tả các hoạt động trách nhiệm xã hội mà trở thành một phần của chiến lược tài chính doanh nghiệp. Một báo cáo ESG theo chuẩn ESRS vì thế có thể đáp ứng đồng thời yêu cầu của cả hai hệ thống quốc tế lớn là GRI (về tác động phi tài chính) và IFRS (về tác động tài chính).

Mặc dù các doanh nghiệp Việt Nam không trực tiếp thuộc phạm vi điều chỉnh của CSRD, việc tự nguyện áp dụng ESRS mang lại nhiều lợi thế chiến lược. Nó giúp nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin với nhà đầu tư, đồng thời là công cụ chứng minh năng lực quản trị hiện đại trước các đối tác châu Âu. Với những tập đoàn lớn hoặc doanh nghiệp xuất khẩu chủ lực, đây còn là cách thể hiện sự chủ động hội nhập sâu hơn vào “sân chơi xanh” toàn cầu.

VSME – Lối đi thực tế cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Tuy nhiên, thực tế cho thấy hơn 97% doanh nghiệp Việt Nam thuộc nhóm vừa và nhỏ, khó có đủ nguồn lực để áp dụng toàn bộ bộ tiêu chuẩn ESRS phức tạp. Nhận thấy điều này, ngày 30/7/2024, Ủy ban châu Âu đã ban hành khuyến nghị áp dụng Tiêu chuẩn VSME – bộ tiêu chuẩn báo cáo phát triển bền vững tự nguyện, được thiết kế gọn nhẹ và linh hoạt hơn cho nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa trên toàn cầu.

Khác với ESRS, tiêu chuẩn VSME chỉ yêu cầu khoảng 1/10 lượng thông tin, nhưng vẫn đảm bảo cung cấp đủ dữ liệu cần thiết để các đối tác, ngân hàng hay nhà đầu tư đánh giá năng lực phát triển bền vững của doanh nghiệp. Bộ tiêu chuẩn này chia thành hai modul

Modul Cơ bản (Basic Module) dành cho doanh nghiệp siêu nhỏ, bao gồm những thông tin đơn giản như số lượng lao động, lượng năng lượng tiêu thụ, chính sách lao động và các chỉ số cơ bản về môi trường. Modul Toàn diện (Comprehensive Module) dành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, bổ sung thêm các nội dung liên quan đến rủi ro môi trường, quan hệ lao động trong chuỗi cung ứng, quản trị và phòng chống tham nhũng.

Doanh nghiệp có thể lựa chọn modul phù hợp với quy mô của mình và tiến hành từng bước. Việc bắt đầu từ modul cơ bản giúp doanh nghiệp nhỏ không bị quá tải, trong khi những doanh nghiệp có định hướng xuất khẩu lâu dài sang EU có thể dần mở rộng sang modul toàn diện. Với cấu trúc linh hoạt, VSME được xem là lộ trình phù hợp nhất cho phần lớn doanh nghiệp Việt Nam khi bắt đầu hành trình ESG.

Thích ứng từ “bị động” sang “chủ động”

Trong vài năm trở lại đây, một số doanh nghiệp lớn của Việt Nam đã sớm nhận ra xu hướng này và bắt đầu triển khai hệ thống quản lý ESG, công bố báo cáo phát triển bền vững theo chuẩn GRI hoặc IFRS, coi đây là nền tảng để tiến tới chuẩn ESRS hoặc VSME. Các doanh nghiệp như TNG, May 10, Minh Phú, Vinamilk hay PNJ đều đã có những bước đi đáng chú ý. Song, phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn đang ở giai đoạn đầu, thiếu dữ liệu, thiếu nhân sự chuyên trách và thiếu công cụ quản lý ESG bài bản.

Thách thức lớn nhất của các doanh nghiệp Việt hiện nay nằm ở việc thu thập và chuẩn hóa dữ liệu ESG, vốn đòi hỏi đầu tư công nghệ và quy trình nội bộ. Bên cạnh đó, việc thiếu hiểu biết về hệ thống tiêu chuẩn quốc tế cũng khiến doanh nghiệp lúng túng trong cách tiếp cận. Nhiều doanh nghiệp mới chỉ coi ESG là “nghĩa vụ” thay vì là “lợi thế cạnh tranh”.

Để chuyển từ bị động sang chủ động, doanh nghiệp Việt cần bắt đầu bằng việc đánh giá mức độ sẵn sàng ESG của mình, xác định những tiêu chí có thể đáp ứng ngay, những tiêu chí cần đầu tư thêm. Việc xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu ESG nội bộ, đặc biệt là các chỉ số liên quan đến năng lượng, phát thải và an toàn lao động, là bước khởi đầu quan trọng. Tiếp đó, doanh nghiệp có thể lựa chọn áp dụng dần tiêu chuẩn VSME làm khung định hướng, từ đó từng bước tiến tới các tiêu chuẩn cao hơn.

Một yếu tố quan trọng khác là tận dụng sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế, hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý trong nước. Hiện nhiều dự án hợp tác đang hỗ trợ doanh nghiệp Việt đào tạo nhân lực ESG, xây dựng hệ thống kiểm toán xanh và tiếp cận tài chính bền vững. Nếu biết tận dụng tốt, đây sẽ là đòn bẩy để doanh nghiệp Việt rút ngắn khoảng cách với các đối thủ trong khu vực.

Cơ hội nâng tầm thương hiệu xanh

Việc tuân thủ CSRD không chỉ giúp doanh nghiệp Việt duy trì đơn hàng từ châu Âu mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc toàn diện. Một khi doanh nghiệp có thể chứng minh được năng lực sản xuất bền vững, giảm phát thải và minh bạch trong quản trị, họ sẽ dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn xanh, quỹ đầu tư bền vững cũng như tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu có giá trị cao hơn.

Trên thực tế, nhiều tập đoàn lớn tại châu Âu đang áp dụng chính sách “thu mua có trách nhiệm”, ưu tiên những nhà cung cấp có hồ sơ ESG minh bạch. Doanh nghiệp Việt nếu sớm chuẩn bị sẽ không chỉ đáp ứng yêu cầu của khách hàng hiện tại mà còn có cơ hội mở rộng sang các thị trường khác, nơi ESG cũng đang trở thành chuẩn mực chung.

Nhìn rộng hơn, việc tham gia “cuộc chơi ESG” giúp doanh nghiệp Việt củng cố uy tín, nâng cao hình ảnh thương hiệu và tăng khả năng chống chịu trước biến động kinh tế – xã hội. ESG không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư cho sự bền vững lâu dài.

Chỉ thị CSRD của châu Âu là bước ngoặt quan trọng, định hình lại cách doanh nghiệp toàn cầu vận hành trong kỷ nguyên minh bạch và phát triển bền vững. Dù Việt Nam không nằm trong phạm vi điều chỉnh trực tiếp, các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng của EU chắc chắn chịu ảnh hưởng. Với hai tiêu chuẩn ESRS và VSME, doanh nghiệp Việt có thể lựa chọn con đường phù hợp với năng lực và chiến lược của mình.

Doanh nghiệp lớn nên xem ESRS là khung chuẩn để thể hiện năng lực quản trị và hội nhập sâu hơn vào thị trường quốc tế. Doanh nghiệp vừa và nhỏ nên bắt đầu từ VSME, coi đây là bước khởi đầu thực tế và hiệu quả để chuẩn hóa hoạt động ESG.

Sớm hay muộn, báo cáo phát triển bền vững sẽ trở thành “hộ chiếu” của doanh nghiệp toàn cầu. Câu hỏi không còn là có làm hay không, mà là doanh nghiệp Việt làm sớm đến mức nào để không bị bỏ lại phía sau trong hành trình chuyển đổi xanh của thế giới.