Một đồng vốn và lời giải cho 2 bài toán sinh kế và môi trường

Đất suy thoái, khí hậu cực đoan tạo áp lực chuyển đổi

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi sâu sắc bức tranh sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Theo TS. Nguyễn Quang Tân - Điều phối viên quốc gia Chương trình Việt Nam thuộc Trung tâm Nghiên cứu Nông Lâm Quốc tế (ICRAF), miền Bắc đang chứng kiến những biến động khí hậu ngày càng cực đoan, tạo ra áp lực lớn lên hệ thống sản xuất nông nghiệp truyền thống.

Trong bối cảnh đó, đầu tư vào nông nghiệp sinh thái không còn được nhìn nhận như một lựa chọn mang tính thử nghiệm mà đang trở thành hướng đi cần thiết nhằm bảo đảm sinh kế, phục hồi tài nguyên và tăng khả năng chống chịu của hệ thống sản xuất.

Theo nghiên cứu “Biến đổi khí hậu tại miền Bắc Việt Nam - tác động đến nông nghiệp, sức khỏe đất và giải pháp nông nghiệp sinh thái bền vững” được giới thiệu tại Công viên Khí hậu Thái Nguyên, nhiệt độ trung bình khu vực miền Bắc đang có xu hướng tăng khoảng 0,1 độ C mỗi thập kỷ và có thể tăng thêm khoảng 1,2 độ C vào năm 2050. Cùng với đó là sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, mưa lớn cục bộ và các đợt rét bất thường.

Những biến động này tác động trực tiếp đến nền tảng của sản xuất nông nghiệp là tài nguyên đất. Theo nhóm nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Nông Lâm Quốc tế (ICRAF), mưa cực đoan đang làm gia tăng rửa trôi dinh dưỡng, xói mòn đất và suy giảm khả năng giữ nước của đất canh tác.

Các tài liệu nghiên cứu cũng cho thấy nông nghiệp miền núi phía Bắc đang chịu áp lực kép: vừa suy giảm tài nguyên đất vừa phải đối mặt với rủi ro thời tiết ngày càng khó dự báo. Lũ quét, sạt lở và hạn đầu vụ khiến diện tích sản xuất bị thu hẹp trong khi chi phí đầu vào tiếp tục gia tăng.

“Đất khỏe là nền tảng để cây trồng và vật nuôi chống chịu tốt hơn trước thiên tai”, nhóm nghiên cứu của dự án khí hậu Thái Nguyên nhấn mạnh trong thông điệp truyền thông về nông nghiệp sinh thái.

Đầu tư nông nghiệp sinh thái: Chi phí lớn nhưng lợi ích dài hạn

Theo nghiên cứu và tổng hợp của ICRAF về các mô hình nông lâm kết hợp tại Việt Nam, nông nghiệp sinh thái không chỉ là giải pháp môi trường mà còn mang lại hiệu quả kinh tế dài hạn nếu được đầu tư đúng cách.

Một trong những hướng đầu tư được nhấn mạnh là phát triển hệ thống nông lâm kết hợp - mô hình kết hợp cây lâu năm, cây ngắn ngày, vật nuôi và tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp theo hướng tuần hoàn.

Theo số liệu được nhóm chuyên gia ICRAF công bố, nhiều mô hình nông lâm kết hợp cho thấy khả năng giảm xói mòn đất từ 27-76% so với canh tác đơn canh. Một số mô hình ghi nhận lượng đất mất đi giảm hơn 40% chỉ sau vài năm áp dụng.

Các mô hình nông lâm kết hợp đang cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt trong việc cải thiện sinh kế của người dân địa phương cả trong ngắn hạn lẫn dài hạn, nhờ tạo nguồn thu ổn định hơn đồng thời hỗ trợ các hoạt động sản xuất liên quan như cung cấp thức ăn chăn nuôi, giảm xói mòn và cải thiện chất lượng đất.

Dù đòi hỏi chi phí đầu tư tương đối lớn trong năm đầu tiên, phần lớn các mô hình đều đạt điểm hòa vốn từ năm thứ ba. Theo kết quả theo dõi sau 7 năm, các mô hình nhãn -ngô - cỏ chăn nuôi và sơn tra - cỏ chăn nuôi ghi nhận mức thu nhập trung bình hằng năm cao gấp khoảng 2,4 lần và 3,5 lần so với hình thức trồng ngô hoặc sơn tra đơn canh truyền thống.

Không chỉ tạo giá trị kinh tế, nông lâm kết hợp còn giúp cải thiện dòng tiền cho nông hộ nhờ đa dạng nguồn thu và giảm phụ thuộc vào một loại cây trồng duy nhất.

Theo TS. Nguyễn Quang Tân, lợi ích lớn nhất của nông nghiệp sinh thái không nằm ở việc tạo lợi nhuận nhanh mà ở khả năng giảm rủi ro dài hạn. Hệ thống đa dạng cây trồng giúp giảm nguy cơ mất trắng, đồng thời cải thiện độ phì đất và giảm phụ thuộc vào đầu vào hóa học.

Ngoài ra, yếu tố giảm phát thải đang mở ra cơ hội mới cho lĩnh vực này. Theo đánh giá của ICRAF, các hệ thống nông lâm kết hợp còn đóng vai trò như bể chứa carbon tự nhiên, góp phần hấp thụ khí nhà kính và hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng 0.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng cho rằng trở ngại lớn nhất vẫn là nguồn lực đầu tư ban đầu. Việc chuyển đổi sang mô hình sinh thái cần thời gian, vốn đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật và thị trường đầu ra ổn định. “Nếu chỉ tập huấn kỹ thuật mà thiếu cơ chế tài chính và hỗ trợ dài hạn, rất khó để nông hộ nhỏ chuyển đổi thành công”, ICRAF khuyến nghị.

Trong dài hạn, đầu tư vào nông nghiệp sinh thái không chỉ là đầu tư cho sản xuất mà còn là đầu tư cho khả năng phục hồi của hệ sinh thái và sức chống chịu của cộng đồng nông thôn trước các cú sốc khí hậu.

Dự án “Trung tâm học tập về trung hòa phát thải và bền bỉ với khí hậu ở miền Bắc Việt Nam” (LEARN-VN) được triển khai phối hợp giữa Trung tâm Nghiên cứu Nông Lâm Quốc tế (ICRAF) và Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, do Tổ chức Bánh mì cho Thế giới (Bread for the World – BftW) tài trợ và hỗ trợ bởi Chính phủ Cộng hòa Liên bang Đức, nhằm góp phần thúc đẩy các mục tiêu phát thải ròng bằng 0 và tăng cường khả năng chống chịu khí hậu tại Việt Nam.

Dự án xây dựng hơn 30 mô hình trình diễn thực tế về nông nghiệp sinh thái, nông lâm kết hợp, canh tác phát thải thấp, quản lý chất thải, năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn nhằm giúp nông dân, sinh viên và cộng đồng địa phương tiếp cận trực tiếp các giải pháp thích ứng khí hậu.

Những kết quả của dự án đã đạt được cập nhật tháng 4/2026: Hơn 30 mô hình trình diễn về nông nghiệp, năng lượng, lâm nghiệp và quản lý chất thải đã được xây dựng; Trên 3.000 lượt người đã tham quan và trải nghiệm mô hình; Khoảng 1.400 người tham gia các chương trình tập huấn thực hành thông minh với khí hậu; Khoảng 2.000 người được tiếp cận dịch vụ thông tin khí hậu nông nghiệp; Công viên khí hậu rộng hơn 15 ha đang được phát triển thành không gian nghiên cứu, đào tạo và thực hành ngoài trời về thích ứng khí hậu...