'Người gác cổng xanh' tái định hình bản đồ xuất khẩu Việt Nam

"Cánh cổng xanh" và những rào cản khắt khe

Thương mại quốc tế từ lâu vốn xoay quanh hai yếu tố chính: giá cả và chất lượng. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên hiện nay, một tiêu chí mới đã trở thành rào chắn không thể bỏ qua: Tính bền vững. EU hiện là thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam và đang chuyển đổi toàn diện chính sách thương mại, đặt phát triển xanh làm trung tâm.

Từ dệt may, gỗ, thủy sản cho tới thép, các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam buộc phải đáp ứng tiêu chuẩn môi trường và xã hội nghiêm ngặt.

Nếu như trước đây, “xanh” thường được xem như một phần trong trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR), thì giờ đây, nó đã trở thành điều kiện để tồn tại. Nói cách khác, bền vững không còn là khẩu hiệu, mà là "giấy thông hành" để bước vào thị trường EU.

Ra đời từ năm 2019, Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal) đặt mục tiêu đưa EU đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Để hiện thực hóa, EU triển khai hàng loạt công cụ pháp lý có ảnh hưởng trực tiếp tới các ngành hàng Việt Nam: CBAM (thuế carbon biên giới với thép, xi măng, nhôm), EUDR (ngăn chặn phá rừng trong chuỗi cung ứng cà phê, gỗ, cao su), các tiêu chuẩn báo cáo ESG (CSRD & ESRS), và luật Kinh tế tuần hoàn áp dụng cho bao bì, dệt may, pin.

EU không chỉ áp đặt tiêu chuẩn trong nội khối mà còn xuất khẩu các quy chuẩn này ra toàn cầu. Với sức mua hơn 450 triệu dân, mọi quy định từ Brussels nhanh chóng trở thành “chuẩn mực quốc tế”. Điều này đặt doanh nghiệp Việt Nam trước áp lực phải thay đổi căn bản tư duy sản xuất và kinh doanh.

Trong bối cảnh đó, EVFTA – vốn được coi là “tấm vé vàng” để doanh nghiệp Việt Nam thâm nhập thị trường khó tính này cũng đang chuyển dịch. Lợi thế thuế quan giờ đây ngày càng gắn liền với tiêu chí xanh. EU đã lồng ghép các điều kiện môi trường vào mua sắm công, sàng lọc đầu tư, công cụ phòng vệ thương mại và cả tín dụng xuất khẩu. Nếu không tuân thủ, ưu đãi thuế quan cũng trở nên vô nghĩa.

Thách thức và cơ hội cho hàng xuất khẩu Việt Nam

Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đều đang chịu sự soi xét khắt khe từ EU. Dệt may phải đảm bảo thiết kế sinh thái và khả năng tái chế. Cà phê và cao su phải truy xuất nguồn gốc, chứng minh không gây mất rừng. Thủy sản, nông sản phải đáp ứng chương trình “Từ trang trại đến bàn ăn” với mục tiêu giảm thuốc trừ sâu, giảm phát thải carbon. Thép, xi măng chịu chi phí carbon theo CBAM.

Trong số đó, gỗ và cà phê là hai lĩnh vực chịu áp lực nặng nề nhất. Việt Nam hiện là nhà xuất khẩu đồ gỗ lớn thứ hai vào EU với kim ngạch hơn 1,4 tỷ USD/năm. Song từ 30/12/2024, EUDR sẽ chính thức áp dụng, chỉ chấp nhận gỗ hợp pháp, không gây mất rừng. Những doanh nghiệp nhỏ thiếu hệ thống truy xuất có thể bị loại khỏi chuỗi cung ứng. Ngược lại, doanh nghiệp đi đầu trong chứng nhận FSC, ứng dụng blockchain vào truy xuất nguồn gốc lại ký kết được với các nhà bán lẻ lớn tại châu Âu.

Cà phê cũng là phép thử sinh tử. EU hiện chiếm tới 40% kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ riêng tháng 9/2024, xuất khẩu sang thị trường này đã giảm 40% về sản lượng và 35% về giá trị do lo ngại không đáp ứng EUDR. Quy định yêu cầu cà phê phải truy xuất đến từng thửa đất, chứng minh không có phá rừng sau 2020. Trong khi đó, hơn 50% hộ nông dân chưa có hồ sơ canh tác hay giấy tờ đất đai. Việt Nam đã xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ EUDR, lập bản đồ vùng trồng với tọa độ GPS, nhưng vẫn cần thời gian để hoàn thiện.

Rõ ràng, EU đang dựng lên một “người gác cổng xanh” khắt khe, nhưng cũng mở ra cơ hội cho doanh nghiệp đi trước. Những công ty đầu tư sớm vào công nghệ sạch, minh bạch chuỗi cung ứng không chỉ giữ được thị phần mà còn có thể chiếm lĩnh khoảng trống khi đối thủ bị loại bỏ. Thực tế, nhiều giải pháp xanh có thể triển khai ngay với chi phí thấp, thậm chí “đầu tư 0 đồng”: lắp điện mặt trời mái nhà, cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, xử lý nước thải không hóa chất.

Câu hỏi không còn là 'có nên chuyển đổi xanh hay không' mà là 'chuyển đổi nhanh đến mức nào'. Trong bối cảnh EU xuất khẩu tiêu chuẩn xanh ra toàn cầu, ai chậm chân sẽ bị bỏ lại phía sau. Nếu vượt qua, phần thưởng sẽ lớn: một vị thế mới cho hàng hóa Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu – nơi “xanh” không chỉ là rào cản, mà là lợi thế cạnh tranh bền vững.

Xanh chính là lợi thế mới. Rất nhiều giải pháp Xanh có thể dễ dàng triển khai ngay lập tức như điện mặt trời mái nhà, cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng trong sản xuất, xử lý nước thải không dùng hóa chất… có thể mang lại đa lợi ích cho doanh nghiệp: đạt chuẩn Xanh - Đầu tư 0 đồng - giảm chi phí vận hành. Hành trình vạn dặm vẫn phải bắt đầu từ những bước đi đầu tiên, và phần thưởng thường chỉ dành cho những người dũng cảm vươn khơi, tự tin dong buồm vững vàng vượt qua muôn ngàn đợt con sóng.