Áp lực kinh tế tuần hoàn từ EU và tương lai ngành may mặc Việt Nam

Từ năm 2026, các quy định mới sẽ buộc hàng tồn không được tiêu hủy, áp dụng hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số (Digital Product Passport) và cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Điều này đồng nghĩa các nhà xuất khẩu Việt Nam không chỉ bán hàng, mà còn phải chứng minh trách nhiệm môi trường trong cả vòng đời sản phẩm.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt buộc phải thay đổi nếu muốn giữ vững vị trí tại thị trường châu Âu – nơi đang ngày càng khắt khe với tiêu chuẩn xanh. Những nỗ lực thích ứng vì vậy mang ý nghĩa sống còn hơn là tìm kiếm lợi thế cạnh tranh mới.

Nguy cơ tụt hậu

Phần lớn các nhà máy Việt Nam, đặc biệt doanh nghiệp vừa và nhỏ, vẫn tập trung sản xuất giá rẻ, thời trang nhanh. Nhưng trong hệ thống mới, quần áo ngắn hạn sẽ gặp khó: chi phí EPR cao, nguy cơ bị từ chối, và nguy cơ mất hợp đồng. Các hãng EU sẽ loại bỏ nhà cung ứng không đáp ứng tiêu chuẩn, đồng thời siết chặt kiểm toán để tránh “greenwashing”.

So với Trung Quốc, Việt Nam đối diện sức ép lớn. Các tập đoàn như Hengli Petrochemical đã sản xuất polyester tái chế (rPET) quy mô công nghiệp, trong khi REO-ECO phát triển công nghệ tái chế tiên tiến biến sợi cũ thành sợi gần như nguyên sinh. Việt Nam khó cạnh tranh về quy mô nhưng có thể tận dụng lợi thế linh hoạt và hợp tác chặt chẽ với khách hàng EU.

Một điểm sáng là sự xuất hiện của cơ sở hạ tầng tái chế ngay trong nước. Cuối 2024, Recover™ – tập đoàn sợi tái chế toàn cầu công bố khai trương nhà máy tại Đồng Nai, công suất 10.000 tấn/năm sợi bông tái chế pha trộn, kèm phòng thí nghiệm kiểm định chất lượng. Đây là nền tảng giúp doanh nghiệp Việt giảm chi phí nhập khẩu nguyên liệu, giảm dấu chân carbon và đáp ứng yêu cầu tái chế của EU.

Một số doanh nghiệp may lớn cũng đã thử nghiệm các dòng sản phẩm dùng polyester tái chế, phối hợp khách hàng châu Âu để chuẩn bị hộ chiếu sản phẩm điện tử và thử nghiệm chương trình thu hồi, tái sử dụng. Dù mới ở quy mô nhỏ, các bước đi này cho thấy quyết tâm “bám trụ” thị trường EU.

Cơ hội từ EVFTA

Không chỉ chịu sức ép, doanh nghiệp Việt cũng hưởng lợi từ Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA). Nhiều mặt hàng dệt may được cắt giảm thuế nhập khẩu về 0% theo lộ trình. Nếu đáp ứng tiêu chuẩn bền vững mới, hàng Việt không chỉ duy trì hiện diện mà còn có lợi thế cạnh tranh về giá so với đối thủ chưa có FTA với EU. Đây là “cửa sổ cơ hội kép”: vừa tận dụng ưu đãi thuế, vừa chứng minh năng lực xanh để giữ chân khách hàng.

Để tồn tại và phát triển tại EU, doanh nghiệp cần: Đánh giá vòng đời sản phẩm về nguyên liệu, khả năng tái chế, độ bền; Tham gia thí điểm hộ chiếu sản phẩm, EPR cùng khách hang; Đầu tư R&D cho sợi tái chế, thiết kế bền, dễ sửa chữa; Minh bạch tiêu chuẩn xã hội, môi trường, quản trị để phù hợp với yêu cầu ESG của Châu Âu.

Các doanh nghiệp sẽ cần sự hỗ trợ từ các hiệp hội như Hiệp hội Dệt May Việt Nam (VITAS), Hiệp hội năng lượng Việt Nam (EPV) để nhanh chóng đào tạo, chia sẻ kinh nghiệm về thiết kế sinh thái cũng như các Bộ, ngành có thể hỗ trợ phòng thí nghiệm kiểm định, ban hành chính sách khuyến khích đầu tư xanh, vốn vay ưu đãi cho các trong cụm công nghiệp, nhóm hợp tác sản xuất theo nguyên tắc tuần hoàn trong ngành dệt may.

EU không chỉ thay đổi luật lệ mà đang dẫn dắt xu hướng tiêu dùng mới. Người mua châu Âu ngày càng ưu tiên sản phẩm bền vững, minh bạch. Đối với Việt Nam, đây không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội nâng cấp ngành may mặc. Những doanh nghiệp tiên phong tuần hoàn và tận dụng EVFTA sẽ duy trì hợp đồng dài hạn, cải thiện lợi nhuận và giữ vững vị trí tại thị trường châu Âu. Ngược lại, sự chậm chạp sẽ khiến họ dễ bị loại khỏi nền kinh tế thời trang xanh trong tương lai.