Thị trường Trung Quốc không còn dễ dãi: Sầu riêng trả giá vì 'cẩu thả'

Từ ‘cơ hội vàng’ đến hệ lụy dây chuyền

Giữa năm 2022, việc Trung Quốc chính thức mở cửa cho sầu riêng Việt Nam xuất khẩu chính ngạch từng được xem là “cú hích lịch sử” với ngành trái cây. Sau nhiều năm đàm phán kỹ thuật, việc ký kết nghị định thư mở ra kỳ vọng lớn trái cây Việt, đặc biệt là sầu riêng, có thể bước ra sân chơi toàn cầu một cách bài bản, đường hoàng.

Ngành sầu riêng lập tức “thức giấc”. Người trồng tại Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long, miền Đông Nam Bộ ồ ạt mở rộng diện tích. Doanh nghiệp đổ vốn đầu tư sơ chế, nhà máy đóng gói, kho lạnh. Chính quyền địa phương cũng nhanh chóng hỗ trợ hàng loạt mã vùng được đăng ký, các lớp tập huấn được tổ chức cấp tốc nhằm kịp thời đáp ứng yêu cầu chính ngạch.

Diện tích trồng sầu riêng tăng chóng mặt lên hơn 180.000 ha năm 2024 (theo Bộ NN&MT). Không ít hộ dân bỏ lúa, cà phê, hồ tiêu để chuyển sang sầu riêng với kỳ vọng đổi đời. Giá bán tại vườn từng vọt lên mức 130.000 -150.000 đồng/kg, đưa sầu riêng trở thành loại trái cây có giá trị cao nhất.

Thế nhưng, chưa kịp tận hưởng trọn vẹn “mùa vàng”, ngành sầu riêng bất ngờ chao đảo. Từ cuối năm 2024 đến đầu 2025, hàng loạt container bị từ chối thông quan hoặc buộc phải tái xuất về nước. Mã số vùng trồng bị đình chỉ, doanh nghiệp xuất khẩu bị cảnh báo. Trong nước, giá rơi xuống chỉ còn 80.000 - 90.000 đồng/kg, thậm chí một số nơi chỉ còn 60.000 đồng/kg.

Không ít người hoang mang điều gì đang xảy ra với loại trái cây từng được xem là “ngôi sao mới nổi”?

Theo Cục Bảo vệ thực vật, phần lớn các lô hàng sầu riêng bị từ chối không phải do trái hỏng mà do vi phạm các quy định kỹ thuật sai mã số vùng trồng, không truy xuất được nguồn gốc, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng, bao bì đóng gói không đạt chuẩn, hoặc thiếu giấy kiểm định cadimi, vàng O theo quy định mới.

Từ đầu năm 2025, Trung Quốc đã siết chặt toàn bộ quy trình nhập khẩu sầu riêng kiểm tra 100% container (thay vì kiểm tra xác suất như trước), yêu cầu hồ sơ kỹ thuật đầy đủ, giấy chứng nhận phân tích dư lượng kim loại nặng. Các lô hàng có lỗi truy xuất, mã số không hợp lệ hoặc hồ sơ giả mạo đều bị từ chối.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) nhận định: Việc xuất khẩu sầu riêng gặp khó tại thị trường Trung Quốc đã kéo theo sự sụt giảm chung của toàn ngành rau quả. Tình trạng bị trả hàng, tăng kiểm dịch, siết tiêu chuẩn đã khiến chuỗi tiêu thụ bị đứt gãy, doanh nghiệp và nông dân rơi vào thế bị động.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Phùng Đức Tiến cũng cho biết: Bộ đã chỉ đạo các đơn vị liên quan thực hiện loạt giải pháp trước mắt và dài hạn để khơi thông đầu ra cho sầu riêng. Đây được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, bởi sầu riêng hiện là mặt hàng xuất khẩu chủ lực sang một thị trường cũng chủ lực Trung Quốc.

Theo báo cáo của Bộ, năm 2024, kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt gần 7,2 tỷ USD tăng trưởng 27% so với năm 2023. Trong đó, sầu riêng dẫn đầu với giá trị khoảng 3,3 tỷ USD, bỏ xa thanh long (435 triệu USD), chuối, xoài, mít… Tuy nhiên, với tình hình 4 tháng đầu năm 2025 sụt giảm nghiêm trọng, ông Đặng Phúc Nguyên nhận định mục tiêu 8 tỷ USD cho cả năm nay sẽ rất khó đạt.

Chuẩn hóa: Mắt xích còn thiếu trong cơn sốt sầu riêng

Sầu riêng là mặt hàng “nhạy cảm kỹ thuật” cần đủ ngày tuổi, sơ chế đúng quy trình, đóng gói có kiểm soát và đặc biệt phải truy xuất được đến tận vườn. Nhưng nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và cả nông dân chưa quen với việc sản xuất theo chuẩn.

Khi ký kết nghị định thư với Trung Quốc, Việt Nam cam kết cấp mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói đạt chuẩn. Đây là hệ thống “hộ chiếu” để trái sầu riêng được thông quan chính ngạch.

Tuy nhiên, việc thực thi còn lỏng lẻo: Nhiều vùng trồng được cấp mã nhưng không cập nhật tình trạng thật. Một số doanh nghiệp dùng mã của người khác (mượn, mua lại). Thậm chí, có trường hợp làm giả hợp đồng ủy quyền để xuất hàng.

Điển hình như vụ việc của Công ty Dương Vũ và Vina T&T hàng trăm container bị xuất bằng mã số giả mạo, dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng và bị phía Trung Quốc thu hồi mã.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cảnh báo rằng: “Dù số lượng mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói có tăng, nhưng nếu không kiểm soát được thì an toàn thực phẩm sẽ bị buông lỏng, và hoạt động xuất khẩu sẽ tiếp tục gặp khó.”

Ông dẫn chứng Thái Lan đã triển khai hiệu quả mô hình "4 không" nhằm nâng chuẩn ngành sầu riêng, trong đó có nguyên tắc “không hàng giả, không gian lận”, đặc biệt nhấn mạnh đến việc tránh gian lận mã số vùng trồng.

“Việc kiểm soát chặt tại vườn, tổ chức cấp mã minh bạch lợi hại lắm. Không chỉ để xuất khẩu hàng sạch mà còn để người dân trong nước được dùng sầu riêng đảm bảo an toàn,” ông Nguyên nhấn mạnh.

Ngoài ra, ông cũng cho rằng, việc đổ dồn kiểm định tại cửa khẩu là không khả thi: dễ dẫn đến ùn ứ, quá tải phòng lab. Thay vào đó, cần sàng lọc chất lượng từ sớm bằng cách tăng số lượng phòng kiểm nghiệm theo mô hình xã hội hóa, giúp nông dân và doanh nghiệp kiểm tra trước khi xuất hàng.

Kết quả kiểm nghiệm này sẽ là cơ sở dữ liệu đầu vào quan trọng, phục vụ giám sát chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc hiệu quả hơn.

Không ít doanh nghiệp còn sơ chế bằng tay, không có dây chuyền phân loại chuẩn hóa. Kho lạnh không đạt tiêu chuẩn xuất khẩ dẫn đến trái dễ bị sượng, chín không đều, hư hỏng sau 3 -5 ngày.

Một container sầu riêng thường cần bảo quản lạnh từ 12 -15 °C, độ ẩm 85 - 90%, suốt 7- 10 ngày. Chỉ cần một khâu sai chuẩn từ khâu sơ chế, đóng thùng, đến giữ lạnh là cả lô hàng có thể bị trả lại.

TS Phan Việt Hà, phó viện trưởng Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên, cho biết đang phối hợp với Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật riêng theo từng vùng sinh thái nhằm phát triển ngành sầu riêng bền vững, tạo sản phẩm chất lượng đồng đều, đủ sức cạnh tranh quốc tế.

“Muốn xuất khẩu lâu dài, trái sầu riêng phải sạch từ vườn. Cần quy trình kỹ thuật chuẩn, giám sát chặt từ sản xuất đến sau thu hoạch. Công nghệ hỗ trợ, nhưng con người và sự tuân thủ mới là quyết định”, TS Hà nhấn mạnh.

Ngành sầu riêng vẫn thiếu chuỗi giá trị bền vững. Nhiều nơi vẫn chỉ là “thương lái gom hàng”. Người trồng không nắm được yêu cầu kỹ thuật, doanh nghiệp không kiểm soát được đầu vào, dẫn đến tình trạng trái chín quá sớm, không đồng đều, khó kiểm soát chất lượng.

Không phải ngẫu nhiên Thái Lan có thể duy trì vị thế số 1 về xuất khẩu sầu riêng vào Trung Quốc suốt hơn một thập kỷ. Quốc gia này đã đi trước Việt Nam không chỉ về diện tích và sản lượng, mà đặc biệt là về năng lực kiểm soát chất lượng và chuẩn hóa chuỗi cung ứng.

Thái Lan hiện có hệ thống quản lý vùng trồng và cơ sở đóng gói theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt. Tất cả mã số vùng trồng đều được gắn định vị GPS, có hệ thống camera giám sát, nhật ký canh tác điện tử và kiểm nghiệm dư lượng ngay tại vườn. Khi một container rời khỏi kho, họ đã có đầy đủ hồ sơ kiểm định, truy xuất và xác nhận từ các cơ quan chức năng.

Nhờ vậy, nhiều doanh nghiệp Thái được cấp “luồng xanh” nghĩa là không cần kiểm tra 100% tại cửa khẩu, giảm thời gian thông quan chỉ còn vài giờ thay vì vài ngày. Đây là lợi thế mà Việt Nam chưa thể có.

Một khía cạnh khác, Trung Quốc không còn là “sân chơi dễ dãi” như trước. Việc nước này nâng chuẩn với sầu riêng không đơn thuần là hành động kỹ thuật, mà là bước đi chiến lược để tái cơ cấu nhập khẩu nông sản. Việt Nam vì thế buộc phải chuyển từ “tư duy cơ hội” sang “tư duy hệ thống”.