DN giữ vị trí trung tâm trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia

Khung pháp lý và cơ chế tài chính mới

Tại Diễn đàn Chính sách đổi mới sáng tạo quốc gia ngày 1/10, Ông Chu Thúc Đạt - Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ KH&CN cho rằng, Luật Khoa học, công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo (ĐMST) năm 2025 vừa được Quốc hội thông qua là khung pháp lý quan trọng, tạo hành lang cho các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa sản phẩm công nghệ.

Hiện nay, để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, Nhà nước đã có rất nhiều chính sách ưu đãi. Theo đó, Nhà nước bảo đảm dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hằng năm cho khoa học, công nghệ và ĐMST. Cơ cấu chi bao gồm chi thường xuyên cho các nhiệm vụ nghiên cứu, hỗ trợ ứng dụng – chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo, cùng với chi đầu tư phát triển hạ tầng như trung tâm đổi mới sáng tạo và các vườn ươm công nghệ.

Ngoài ra, nhiều chính sách tài chính được thiết kế để hỗ trợ doanh nghiệp: ưu đãi thuế, hỗ trợ lãi suất vay, cấp phiếu hỗ trợ tài chính (voucher) cho hoạt động đổi mới công nghệ, cũng như thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và quỹ đầu tư tại địa phương. Một điểm đáng chú ý là kế hoạch xây dựng thị trường chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo được xem là một bước tiến quan trọng nhằm mở rộng kênh huy động vốn.

Ông Đạt khẳng định, doanh nghiệp sẽ giữ vị trí trung tâm trong toàn bộ hệ sinh thái ĐMST. Chính sách mới cho phép chủ sở hữu kết quả nghiên cứu được toàn quyền quyết định việc thương mại hóa, đồng thời mở ra cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, quy trình và mô hình kinh doanh mới.

Để khuyến khích giới nghiên cứu, chính sách cũng quy định tác giả của nhiệm vụ khoa học – công nghệ sẽ được thưởng tối thiểu 30% lợi nhuận từ việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Ngoài ra, viên chức trong tổ chức nghiên cứu công lập được phép góp vốn, tham gia quản lý doanh nghiệp khởi nguồn từ kết quả nghiên cứu khi có sự đồng ý của lãnh đạo đơn vị.

Một trụ cột quan trọng khác là hệ thống trung tâm đổi mới sáng tạo (ĐMST) và trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo (KNST). Đây sẽ là đầu mối kết nối, cung cấp dịch vụ và hạ tầng để các doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học triển khai các hoạt động ươm tạo công nghệ, thử nghiệm sản phẩm, đào tạo kỹ thuật, tư vấn pháp lý và bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Theo định hướng, mỗi bộ ngành và mỗi địa phương sẽ có ít nhất một trung tâm ĐMST, trong khi các viện, trường cũng được khuyến khích thành lập mô hình này. Việc phát triển mạng lưới trung tâm ĐMST không chỉ giúp gắn kết chặt chẽ các thành tố trong hệ sinh thái quốc gia, mà còn tạo sự kết nối quốc tế trong lĩnh vực khởi nghiệp sáng tạo.

Một điểm thay đổi lớn trong quản lý nhà nước là nguyên tắc “hậu kiểm”, tức tập trung đánh giá kết quả thay vì can thiệp sâu vào quy trình, phương pháp thực hiện. Cách tiếp cận này nhằm tạo không gian sáng tạo, đồng thời chấp nhận rủi ro như một phần tất yếu trong khoa học – công nghệ.

Bên cạnh đó, ông Đạt cho biết, Bộ KH&CN sẽ vận hành Nền tảng số quốc gia về quản lý KHCN và ĐMST, kết nối tập trung dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức. Mô hình “ba nhà” – Nhà nước, Nhà trường và Nhà doanh nghiệp – tiếp tục được nhấn mạnh như một cơ chế hợp tác then chốt.

Cùng với đó, các chương trình lớn như Ngày hội ĐMST quốc gia (Innovation Day), Ngày hội KNST quốc gia (Techfest), Giải thưởng quốc gia về ĐMST… sẽ tiếp tục được triển khai nhằm lan tỏa tinh thần dám nghĩ – dám làm, tạo động lực cho cộng đồng doanh nghiệp và giới trẻ.

Doanh nghiệp làm chủ công nghệ và khai thác tài sản trí tuệ

Ở góc nhìn doanh nghiệp, TS. Ngô Đắc Thuần - CEO IP Group nhấn mạnh, động lực lớn nhất để doanh nghiệp phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới chính là năng lực ứng dụng, đổi mới công nghệ và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Ông Thuần cho rằng, một doanh nghiệp chỉ có thể duy trì sức cạnh tranh khi biết tận dụng tri thức nhân loại, đồng thời biến các phát minh, sáng chế và bí quyết công nghệ thành giá trị kinh tế cụ thể. Đổi mới sáng tạo không chỉ nằm trên giấy, mà phải đi vào sản phẩm, vào quy trình và mô hình kinh doanh để tạo ra dòng tiền, lợi thế thị trường và thương hiệu.

Từ thực tế hoạt động DN, ông Thuần chỉ rõ, việc ứng dụng công nghệ mang lại nhiều lợi ích thiết thực: từ nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất, tiết kiệm chi phí vận hành, cho đến mở ra các mô hình kinh doanh hoàn toàn mới nhờ nền tảng số. Công nghệ cũng chính là công cụ giúp doanh nghiệp làm chủ thị trường trong nước và từng bước mở rộng ra quốc tế. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả cơ hội này, doanh nghiệp cần xác định rõ nhu cầu cốt lõi trước khi đầu tư, chủ động chuyển đổi số, tập trung vào công nghệ chiến lược và coi trọng hợp tác, đào tạo để nâng cao năng lực nội tại.

Ông Thuần nhấn mạnh rằng, để đổi mới công nghệ thành công, doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa sáng tạo, chú trọng sở hữu trí tuệ, đầu tư đào tạo nhân lực và sẵn sàng hợp tác chia sẻ tri thức. Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp giữa nghiên cứu và phát triển (R&D), kiểm nghiệm công nghệ, thử nghiệm thị trường cho đến sản xuất hàng loạt.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã thành công trong chuyển giao công nghệ và khai thác tài sản trí tuệ, chẳng hạn trong các lĩnh vực chip bán dẫn, công nghệ sinh học, chế phẩm xử lý môi trường hay thực phẩm chức năng. Những câu chuyện này chứng minh rằng sáng chế không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm mà có thể trở thành lợi thế cạnh tranh trực tiếp trên thị trường.

TS. Ngô Đắc Thuần nhấn mạnh, thương mại hóa tài sản trí tuệ phải được đặt trong chiến lược tổng thể của doanh nghiệp. Khi sở hữu bằng độc quyền sáng chế, doanh nghiệp không chỉ có thêm lợi thế pháp lý mà còn có thể khai thác thông qua nhiều hình thức: nhượng quyền, cấp phép sử dụng, hợp tác liên doanh, thậm chí phát triển spin-off từ viện nghiên cứu và trường đại học.

Chính những dòng chảy này tạo nên hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi tài sản trí tuệ trở thành “vốn” cho tăng trưởng. Doanh nghiệp Việt Nam muốn vươn lên cần nhìn nhận tài sản trí tuệ không phải là chi phí, mà là tài sản chiến lược, có thể khai thác và sinh lợi trong dài hạn”.