Không còn đường lùi: Sửa từ gốc, lấy lại niềm tin cho sầu riêng Việt

Tổn thất không tính bằng số container bị trả

Mặc dù đang nhanh chóng vươn lên trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực với kim ngạch trên 3 tỷ USD, ngành sầu riêng Việt Nam vẫn đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Sau giai đoạn tăng trưởng “nóng” là hàng loạt container bị trả về, mã vùng bị đình chỉ, giá thu mua lao dốc và niềm tin bị lung lay từ người tiêu dùng đến đối tác nhập khẩu.

Hội nghị phát triển ngành hàng sầu riêng bền vững do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng UBND tỉnh Đắk Lắk tổ chức ngày 24/5 đã khẳng định: Nếu không tái cấu trúc căn bản, ngành hàng tỷ đô này không chỉ thiệt hại về kinh tế mà còn đánh mất uy tín của nông sản Việt trên trường quốc tế.

Ông Nguyễn Thiên Văn, quyền Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk cho biết tỉnh hiện có 38.800 ha sầu riêng, chiếm 21,7% diện tích cả nước, với tốc độ tăng trưởng sản lượng khoảng 126 nghìn tấn/năm. Tuy nhiên, tỷ lệ vùng trồng và cơ sở đóng gói được cấp mã số vẫn còn thấp; công nghệ sơ chế, hạ tầng sản xuất lạc hậu; liên kết chuỗi còn yếu; vi phạm trong sử dụng mã số vẫn tồn tại và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thương hiệu.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đỗ Đức Duy nhìn nhận dù ngành sầu riêng tăng trưởng ấn tượng kể từ khi ký nghị định thư xuất khẩu chính ngạch với Trung Quốc (7/2022), nhưng sự phát triển thiếu kiểm soát đã dẫn tới những hệ lụy lớn. Chỉ trong 4 tháng đầu năm 2025, quy mô và giá trị xuất khẩu sụt giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến toàn ngành nông sản.

“Nếu không có giải pháp đồng bộ và bài bản, chúng ta sẽ rơi vào vòng xoáy: dư thừa - giá rẻ - mất thị trường - mất niềm tin,” ông Duy cảnh báo.

Con đường duy nhất: Chuẩn hóa từ vườn đến cửa khẩu

Trong 5 năm qua, diện tích trồng sầu riêng đã tăng rất nhiều lần so với quy hoạch ban đầu của Bộ NN&PTNT, vượt xa kế hoạch đến năm 2030. Đáng lo ngại là thị trường xuất khẩu lại quá phụ thuộc vào Trung Quốc nơi chiếm tới 97,2% tổng kim ngạch năm 2024.

Sự phụ thuộc này đã bộc lộ rủi ro rõ nét khi Trung Quốc giảm mạnh nhu cầu trong 4 tháng đầu năm 2025 (giảm 46,5% về lượng và 48,1% về giá trị). Trong khi đó, Malaysia, Cambodia và các nước khác cũng đang đẩy mạnh xuất khẩu vào thị trường này, khiến cạnh tranh thêm khốc liệt.

Sự gia tăng kiểm soát kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc và kiểm định dư lượng kim loại nặng như Cadimi, vàng O từ Trung Quốc đã khiến nhiều doanh nghiệp Việt rơi vào thế bị động. Nhiều container sầu riêng phải quay đầu không phải vì chất lượng trái, mà vì hồ sơ không đạt chuẩn hoặc vi phạm mã số vùng trồng.

Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VinaFruit), hiện tượng mượn mã, giả hợp đồng, sơ chế thủ công, thiếu truy xuất nguồn gốc… là những lỗ hổng kỹ thuật nghiêm trọng. Trung Quốc giờ đã kiểm tra 100% lô hàng, không còn “nới tay” như giai đoạn đầu.

“Chúng ta kiểm tra quá muộn khi hàng đã lên xe lạnh. Nếu không chủ động kiểm nghiệm tại gốc, sẽ không thể giành lại niềm tin thị trường,” ông Nguyên nhấn mạnh.

Theo ông Phan Việt Hà, Viện Khoa học Kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên, Việt Nam đã phát triển quá nhanh về diện tích nhưng chưa có chiều sâu về kỹ thuật. Nếu không thay đổi, sầu riêng sẽ rơi vào “vết xe đổ” của nhiều nông sản khác mất đỉnh rồi trượt dài.

Bài học từ Thái Lan là rất rõ: nước này có hơn 300 phòng xét nghiệm tại vùng trồng, quản lý mã số bằng GPS, ứng dụng nhật ký điện tử và kiểm định dư lượng từ trong vườn. Nhờ đó, sầu riêng Thái được cấp “luồng xanh”, thông quan nhanh chỉ trong 1 -2 ngày.

Việt Nam cần cấp tốc ban hành quy chuẩn cho từng vùng sinh thái, xã hội hóa kiểm nghiệm tại chỗ, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phòng kiểm tra tại cửa khẩu. Đồng thời, liên kết “3 nhà” (nhà nước – nhà nông – doanh nghiệp) cần trở thành cơ chế ràng buộc, minh bạch trách nhiệm từ đầu chuỗi đến cuối chuỗi.

Một trong những mối đe dọa lớn hiện nay là dư lượng Cadimi và vàng O. Theo ông Henry Bùi (Trung tâm Kiểm định Hoàn Vũ), những chất này không xuất phát từ đất tự nhiên mà do lạm dụng phân bón và hóa chất công nghiệp. Dù cuối chuỗi có kiểm mẫu đạt, nếu không xử lý tận gốc, vẫn là sự bị động.

“Nếu phát hiện vàng O, nhà máy phải khử trùng toàn bộ. Nếu không, nguy cơ là cả kho nhiễm chéo,” ông cảnh báo.

Do đó, cần kiểm soát chất lượng ngay từ vùng trồng. Ông Võ Quan Huy, Giám đốc Huy Long An đề xuất sớm ban hành quy trình canh tác chuẩn, đặc biệt cho phân khúc chất lượng cao. Việc ghi rõ hàm lượng Cadimi trên bao bì phân bón cũng cần được áp dụng để người dân chủ động lựa chọn phù hợp.

Theo bà Nguyễn Thái Thanh, Chủ tịch Ban Mê Green Farm, đến nay ngành sầu riêng vẫn chưa có thông tư hướng dẫn sau thu hoạch, trong khi giai đoạn 5 năm đầu của nghị định thư xuất khẩu sang Trung Quốc sắp kết thúc. “Chúng tôi vừa làm vừa dò đường,” bà nói.

Doanh nghiệp này đề xuất thành lập trung tâm kiểm dịch thực vật ngay tại vùng trồng lớn như Đắk Lắk, để giảm áp lực kiểm tra tại cửa khẩu và tránh rủi ro hư hỏng. Ngoài ra, cần xây dựng mô hình hợp tác xã điển hình, giám sát chất lượng bằng dữ liệu minh bạch, kết nối với các cơ sở sơ chế đạt chuẩn.

Đại diện Công ty Vinacontrol cũng cho biết, nhiều vùng trồng trọng điểm chưa có phòng thử nghiệm được chỉ định. Đơn vị này đang đề xuất xây dựng phòng thử nghiệm tại Đắk Lắk. Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và tỉnh Đắk Lắk đều cam kết hỗ trợ tối đa, nhằm đưa phòng thử nghiệm vào hoạt động ngay trước chính vụ tháng 8 - 9.

Niềm tin thị trường không thể lấy lại bằng lời nói, mà bằng hành động cụ thể từ từng trái sầu riêng, từng mã số vùng trồng, từng cơ sở sơ chế. Ngành sầu riêng Việt Nam không còn đường lùi. Nếu không tái thiết, sẽ đánh mất thị phần, mất niềm tin và mất cả tương lai xuất khẩu.

Hành trình giữ vững vị thế cho sầu riêng Việt không thể chỉ là chiến thuật ứng phó. Đây phải là một chiến lược dài hạn, có tầm nhìn, có tiêu chuẩn, có giám sát – và có trách nhiệm từ mọi mắt xích trong chuỗi giá trị.

Sầu riêng Việt phải sửa từ gốc

Sự kiện sầu riêng bị trả về không phải là một cú sốc nhất thời, mà là dấu hiệu rõ ràng rằng ngành sầu riêng Việt đã phát triển “lệch chuẩn”. Muốn giữ được “ngai vàng xuất khẩu”, Việt Nam không thể tiếp tục “chạy theo cơ hội” mà cần một chiến lược tái cấu trúc toàn ngành bài bản, bền vững và có chiều sâu.

 Chúng ta đang thu hoạch quả ngọt từ cơn sốt thị trường nhưng lại thiếu bộ rễ bền vững. Nếu không tái cơ cấu lại từ vùng trồng, mã số, bảo quản, cho đến cơ chế liên kết và thị trường đầu ra thì sầu riêng Việt Nam có thể lặp lại vết xe đổ như thanh long hay mít.

Trước hết, cần siết chặt hệ thống quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. Các tỉnh phải cập nhật lại toàn bộ danh sách mã số, công bố công khai và loại bỏ mã “rác”. Bộ NN&MT cần xây dựng hệ thống kiểm tra chéo độc lập, kiểm định định kỳ không thể để tình trạng doanh nghiệp tự khai báo và tự vận hành mã số như hiện nay.

Thứ hai, là đầu tư nghiêm túc vào khâu sau thu hoạch và bảo quản. Thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa có kho lạnh đạt chuẩn, thiếu hệ thống sơ chế đảm bảo an toàn sinh học, dây chuyền phân loại còn thô sơ. Nếu muốn đi đường dài, đây là phần không thể bỏ qua dù chi phí đầu tư ban đầu cao và không sinh lợi tức thì.

Thứ ba, cần đào tạo và tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị khép kín. Chỉ khi nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp gắn kết minh bạch từ đầu vào (giống, phân bón, kỹ thuật) đến đầu ra (truy xuất, tiêu chuẩn hóa, xuất khẩu) thì sản phẩm sầu riêng mới thực sự có nền tảng để cạnh tranh quốc tế. Các mô hình liên kết kiểu “3 nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà nông/doanh nghiệp) cần được tái lập với chính sách hỗ trợ linh hoạt và sát thực tế hơn.