Cú trượt dài của sầu riêng: Chuyên nghiệp hóa để trụ lại lâu dài hoặc bị đào thải

Cú trượt sâu của sầu riêng

Sau một năm thăng hoa với mặt hàng chủ lực là sầu riêng, xuất khẩu rau quả Việt Nam đang trải qua cú trượt bất ngờ. Tính đến hết tháng 4/2025, kim ngạch xuất khẩu rau quả sang Trung Quốc – thị trường lớn nhất, chiếm tới 46% thị phần – chỉ đạt gần 778 triệu USD, giảm đến 33% so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng trong tháng 4, mức giảm chạm ngưỡng 35%.

Nguyên nhân chính, theo các chuyên gia, đến từ sự gia tăng kiểm tra dư lượng chất cấm của phía Trung Quốc, đặc biệt với mặt hàng sầu riêng. Việc phát hiện chất vàng O – một hóa chất tạo màu vàng bị cấm sử dụng trong thực phẩm – và dư lượng cadmium vượt ngưỡng cho phép đã khiến nhiều lô hàng sầu riêng bị trả về.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, xác nhận: “Phía Trung Quốc phát hiện một số lô hàng sầu riêng Việt Nam có dư lượng chất cấm nên họ trả lại. Đây là nguyên nhân chính khiến xuất khẩu sầu riêng lao dốc”.

Không chỉ Việt Nam, Thái Lan – quốc gia xuất khẩu sầu riêng số 1 sang Trung Quốc – cũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Ngay đầu năm nay, 64 tấn sầu riêng Thái Lan bị từ chối nhập khẩu vì phát hiện chất vàng O. Sự việc này được xem là “cú cảnh tỉnh” cho toàn bộ chuỗi cung ứng sầu riêng tại Đông Nam Á, khi thị trường Trung Quốc áp dụng chính sách kiểm nghiệm ngày càng khắt khe.

Dù thời điểm tháng 4 chưa phải mùa cao điểm của sầu riêng, song mức sụt giảm lớn vẫn là tín hiệu cho thấy sự mong manh của thị trường. Đáng chú ý, việc sầu riêng bị “cấm cửa” đã kéo theo sự giảm sút chung của toàn ngành: xuất khẩu rau quả sang tất cả các thị trường trong 4 tháng đầu năm chỉ đạt gần 1,7 tỷ USD, giảm 10,5% so với cùng kỳ.

“Điều quan trọng là người dân và doanh nghiệp phải hiểu thị trường cấm cái gì để làm cho đúng. Kiểm soát chất cấm cần bắt đầu ngay tại vườn trồng”, ông Nguyên khuyến nghị.

Dẫn chứng từ Thái Lan cho thấy mô hình kiểm soát tại gốc là cách hữu hiệu để duy trì uy tín xuất khẩu. Tại đây, chính quyền địa phương lập các phòng xét nghiệm đặt ngay trong vùng trồng, tiến hành kiểm tra nhanh mẫu đất, nước, phân bón. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, các chuyên gia canh nông sẽ lập tức hướng dẫn nông dân điều chỉnh quy trình canh tác.

Ngược lại, tại Việt Nam, việc kiểm tra chất lượng vẫn chủ yếu phụ thuộc vào doanh nghiệp xuất khẩu, với quy trình xét nghiệm thường đến muộn, sau khi sản phẩm đã rời khỏi nông trại, hoặc thậm chí chỉ thực hiện khi có yêu cầu từ nước nhập khẩu.

Trên thực tế, Trung Quốc không thay đổi quy định – họ chỉ thay đổi mức độ siết kiểm tra. Đây là hệ quả tất yếu khi kim ngạch nhập khẩu rau quả từ Việt Nam tăng nóng trong năm 2023, đặc biệt là mặt hàng sầu riêng với mức tăng tới 430%. Khi quy mô thị trường mở rộng, rủi ro an toàn thực phẩm cũng trở thành mối quan tâm hàng đầu.

Nếu không kịp thời củng cố hệ thống kiểm soát chất lượng, không chỉ sầu riêng mà nhiều nông sản khác cũng có thể trở thành “nạn nhân” trong chuỗi siết chặt mới từ Trung Quốc.

Thủ tướng ra công điện khẩn: Giải cứu sầu riêng, điều tra gian lận

Trong bối cảnh xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc giảm mạnh và đối mặt với các cảnh báo từ phía đối tác, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ban hành Công điện số 71 ngày 23/5/2025, yêu cầu các bộ, ngành và địa phương khẩn trương thực hiện hàng loạt nhiệm vụ cấp bách để chấn chỉnh sản xuất và xuất khẩu sầu riêng theo hướng bền vững.

Theo nội dung công điện, Thủ tướng yêu cầu kiên quyết xử lý hành vi vi phạm trong cấp, sử dụng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói – những điều kiện tiên quyết để sầu riêng được phép vào thị trường Trung Quốc. Đáng chú ý, Thủ tướng giao Bộ Công an vào cuộc điều tra các dấu hiệu gian lận mã số vùng trồng, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân vi phạm.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn được giao nhiệm vụ rà soát toàn bộ quy trình cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói; thu hồi mã số đối với các trường hợp không đủ điều kiện hoặc sử dụng sai mục đích. Đồng thời, Bộ cần phối hợp với các địa phương tổ chức tập huấn, hướng dẫn nông dân thực hiện quy trình canh tác bảo đảm chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu của Trung Quốc.

Bộ Công Thương và các cơ quan thương vụ được yêu cầu nắm bắt thông tin cảnh báo từ phía Trung Quốc về các vi phạm trong xuất khẩu sầu riêng, từ đó chủ động phối hợp với Bộ Nông nghiệp để điều chỉnh chính sách và quy trình kiểm tra.

Thủ tướng cũng đặc biệt nhấn mạnh tới vai trò của các địa phương. Chính quyền cấp tỉnh, huyện, xã nơi có vùng trồng sầu riêng phải chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc giám sát quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng đầu vào, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật… “Không thể để người dân chạy theo phong trào trồng sầu riêng mà không có hệ thống kiểm soát chất lượng đi kèm”, công điện nêu rõ.

Hiện cả nước có hơn 450 mã số vùng trồng sầu riêng được cấp phép, tập trung tại Đắk Lắk, Tiền Giang, Lâm Đồng, Đắk Nông… Tuy nhiên, theo phản ánh từ nhiều địa phương, việc “mượn mã số”, sử dụng sai mã số hoặc cấp mã cho vùng chưa đủ tiêu chuẩn đang tồn tại phổ biến.

Chuyên gia từ Bộ Công Thương cảnh báo: “Nếu không xử lý triệt để gian lận mã số, Trung Quốc có thể áp dụng cơ chế ‘tạm dừng toàn bộ xuất khẩu’ từ Việt Nam, như đã từng làm với nhiều mặt hàng khác như thanh long, chuối, ớt...”.

Bên cạnh giải pháp “trị tận gốc” mã số, Công điện 71 cũng kêu gọi đầu tư vào công nghệ chế biến sầu riêng: cấp đông, đóng hộp, tách múi… để giảm áp lực xuất khẩu tươi và nâng cao giá trị gia tăng.

Thủ tướng đề nghị các doanh nghiệp lớn tham gia đầu tư vào vùng trồng nguyên liệu đạt chuẩn GlobalGAP, Organic; xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch từ nông trại tới bàn ăn. Đây là hướng đi dài hạn nhằm “gỡ thế kẹt” thị trường và xây dựng thương hiệu sầu riêng Việt Nam bền vững.

Sau năm 2023 xuất khẩu rực rỡ, năm 2025 sẽ là phép thử thực sự cho sầu riêng Việt Nam: hoặc chuyên nghiệp hóa để trụ lại lâu dài, hoặc sẽ bị đào thải bởi chính những lỗ hổng do mình tạo ra.