Kỷ nguyên hydro xanh: Lợi thế đưa Việt Nam vào chuỗi năng lượng xanh toàn cầu

Trụ cột chiến lược

Bà Mai Thị Ngọc Thủy, Tổng Giám đốc Công ty TNHH O-DOOR Việt Nam nhấn mạnh, trong bức tranh chuyển dịch năng lượng toàn cầu, hydro xanh đang dần nổi lên như một giải pháp chiến lược.

Nếu điện gió và điện mặt trời được xem là nền tảng để tạo ra nguồn điện sạch, thì hydro xanh chính là cầu nối giúp năng lượng tái tạo đi vào những lĩnh vực khó nhất trong quá trình giảm phát thải, những lĩnh vực vốn từ lâu vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhiên liệu hóa thạch.

Nói cách khác, hydro xanh không chỉ giải quyết bài toán năng lượng, mà còn tháo gỡ nút thắt cho toàn bộ nền kinh tế carbon thấp trong tương lai.

Theo bà Thủy, trên thực tế, hydro và các dẫn xuất đã bước ra khỏi phòng thí nghiệm để tiến vào ứng dụng thương mại quy mô lớn. Có thể thấy hydro xanh được sử dụng trong lọc dầu, sản xuất thép, xi măng, phân bón, trong giao thông và logistics.

Ở châu Âu, tập đoàn TotalEnergies và RWE (Đức) đã ký kết chương trình hợp tác phát triển chuỗi hydro xanh công nghiệp nhằm thay thế hydro xám trong lĩnh vực lọc-hóa dầu; Công ty Iberdrola (Tây Ban Nha) xây dựng nhà máy điện phân quy mô lớn để cung cấp hydro cho công nghiệp; tại Đan Mạch, e-methanol từ điện gió ngoài khơi đã được sản xuất và cung cấp cho đội tàu của Maersk – hãng vận tải biển lớn nhất thế giới. Bên cạnh đó, Công ty Yara (Na Uy) đang tiên phong trong sản xuất phân bón xanh, trong khi dự án HYBRIT (Thụy Điển) đã chứng minh thép xanh là hoàn toàn khả thi khi sử dụng hydro thay cho than cốc.

Nhật Bản và Hàn Quốc coi amoniac xanh là giải pháp thay thế than trong các nhà máy nhiệt điện, qua đó cắt giảm phát thải nhanh chóng. Liên minh châu Âu (EU) đặt mục tiêu nhập khẩu hàng chục triệu tấn hydro xanh vào năm 2030 để phục vụ công nghiệp nặng và giao thông.

Trong khi đó, Trung Đông, đặc biệt là Ả Rập Saudi và UAE (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất), đang đầu tư hàng trăm tỷ USD để xây dựng các “siêu dự án” hydro và amoniac xanh, với tham vọng trở thành trung tâm xuất khẩu nhiên liệu sạch cho toàn cầu.

Tất cả những ví dụ này cho thấy hydro xanh không còn là một khái niệm viễn tưởng hay một công nghệ thử nghiệm, mà đã trở thành hạ tầng năng lượng chiến lược của thế kỷ 21. Quốc gia nào đi trước sẽ nắm được lợi thế cạnh tranh toàn cầu, không chỉ trong lĩnh vực năng lượng mà còn trong toàn bộ chuỗi giá trị kinh tế xanh.

Đối với Việt Nam, hydro xanh và các dẫn xuất mang ý nghĩa kép. Trong nước, đây là yếu tố then chốt để giảm phát thải ở các ngành công nghiệp nặng và giao thông vận tải. Trên trường quốc tế, đây là cơ hội để chúng ta không chỉ củng cố an ninh năng lượng, mà còn vươn lên trở thành một trong những nhà cung cấp nhiên liệu sạch cho thế giới, tương tự cách nhiều quốc gia trong khu vực đang định vị mình.

Chính vì vậy, theo bà Thủy, khi bàn về tương lai năng lượng quốc gia, không thể chỉ dừng ở điện gió hay điện mặt trời. Đã đến lúc Việt Nam phải nhìn xa hơn, hành động quyết liệt hơn để kiến tạo một hệ sinh thái hydro xanh và các dẫn xuất, xem đây như trụ cột không thể thiếu trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng và hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh, bền vững

Lợi thế và thách thức của Việt Nam

Bà Mai Thị Ngọc Thủy cho hay, trong bối cảnh thế giới đang đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng, Việt Nam không chỉ chịu áp lực mà còn sở hữu những lợi thế đặc biệt để bứt phá. Việt Nam có đường bờ biển dài, tiềm năng gió ngoài khơi dồi dào, bức xạ mặt trời lớn, cùng vị trí địa lý thuận lợi trên tuyến hàng hải quốc tế. Đây là những điều kiện tự nhiên quý giá để phát triển điện tái tạo, sản xuất hydro xanh và các dẫn xuất, từ đó vừa đảm bảo nhu cầu năng lượng trong nước, vừa mở rộng xuất khẩu ra thị trường toàn cầu.

Điều quan trọng là Việt Nam vốn là một nền kinh tế định hướng xuất khẩu, nằm trong nhóm 20 quốc gia xuất khẩu lớn nhất thế giới. Nếu Việt Nam đi trước và đầu tư đúng hướng vào hydro, ammoniac hay ure xanh, không chỉ bảo đảm an ninh năng lượng trong nước, mà còn có cơ hội trở thành nhà cung cấp nhiên liệu xanh cho những thị trường đang có nhu cầu lớn như châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc. Có thể nói, hydro xanh không chỉ là ‘tấm vé thông hành’ giúp hàng hóa Việt Nam vượt qua các rào cản thương mại ngày càng khắt khe trong bối cảnh thế giới siết chặt tiêu chuẩn phát thải, mà còn mở ra lợi thế cạnh tranh mới cho cả nền kinh tế xuất khẩu, cho phép Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị xanh toàn cầu.

Tuy nhiên, song hành với cơ hội bà Thủy cũng chỉ ra những thách thức to lớn. Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở vốn hay thiết bị, những yếu tố có thể nhập khẩu, mà nằm ở sự hạn chế về nguồn cung nhân lực chất lượng cao, yếu tố quyết định để chúng ta làm chủ công nghệ. Mặt khác, phần lớn thiết bị và công nghệ then chốt vẫn phụ thuộc nước ngoài, khiến chi phí đầu tư cao và rủi ro bị động. Hơn nữa, các dự án điện gió ngoài khơi, hydro xanh hay amoniac xanh đều đòi hỏi nguồn vốn lên tới hàng tỷ USD, nhưng thị trường tài chính trong nước chưa đủ chiều sâu để đáp ứng. Đặc biệt, trong bối cảnh hành lang pháp lý cho hydro xanh và dẫn xuất vẫn còn sơ khai, thiếu cơ chế giá và lộ trình cụ thể, các doanh nghiệp trên thực tế cũng chưa thể mạnh dạn đầu tư dài hạn vào lĩnh vực này.

Điều đáng nói hơn cả là tốc độ. Trong khi Đan Mạch đã thương mại hóa e-methanol từ điện gió ngoài khơi, Ấn Độ và Trung Quốc đã khởi động những siêu dự án hydro hàng chục tỷ USD, thì Việt Nam mới chỉ ở giai đoạn khởi động. Nếu tiếp tục chậm chân, chúng ta sẽ để tuột mất cơ hội và đối diện nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong cuộc cạnh tranh toàn cầu. Nhưng nếu biết tận dụng lợi thế tự nhiên, kết hợp với chính sách đã có và sự đồng lòng của cộng đồng doanh nghiệp, Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên thành trung tâm cung ứng năng lượng xanh của khu vực, khẳng định vị thế trên bản đồ năng lượng thế giới.               

Bà Thủy cho rằng, Việt Nam cần sớm ban hành một khung pháp lý và quản trị carbon: cần có lộ trình quốc gia cho hydro và amoniac xanh, quy hoạch cảng, kho, trạm tái hóa, đồng thời thử nghiệm cơ chế giá và sàn tín chỉ carbon. Như vậy, doanh nghiệp vừa có thể bán tín chỉ để tạo thêm giá trị, vừa giảm rủi ro khi xuất khẩu.

Về nhân lực và công nghệ, Việt Nam cần một chiến lược đào tạo bài bản, theo mô hình “đặt hàng” giữa doanh nghiệp và trường đại học. Đồng thời, phải khuyến khích doanh nghiệp đầu tư R&D, kết hợp chuyển giao công nghệ quốc tế với từng bước nội địa hóa, giảm dần phụ thuộc.

Việt Nam phải tận dụng tối đa các nguồn vốn xanh toàn cầu, từ quỹ khí hậu, quỹ đầu tư phát triển đến trái phiếu xanh.

Nhờ vị trí địa chiến lược và hệ thống cảng biển thuận lợi, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng năng lượng sạch của toàn Đông Nam Á.