Nguồn vốn xanh: Động lực mới của tài chính toàn cầu và bài toán cho Việt Nam

Xu hướng đầu tư xanh trên thế giới

Trong những năm gần đây, đầu tư xanh đã trở thành một cấu phần trung tâm của hệ thống tài chính toàn cầu. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và sức ép từ các cam kết quốc tế về phát triển bền vững, nhiều quốc gia và tổ chức tài chính đã chủ động tái cấu trúc chiến lược đầu tư theo hướng ưu tiên các dự án và hoạt động thân thiện với môi trường.

Theo Climate Policy Initiative, nhu cầu vốn toàn cầu để đạt mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ không quá 1,5°C ước tính lên tới khoảng 4,3 nghìn tỷ USD mỗi năm đến năm 2030, trong khi dòng vốn hiện tại mới chỉ đáp ứng được một phần ba nhu cầu này. Khoảng cách lớn giữa nhu cầu và khả năng huy động vốn cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của đầu tư xanh trong việc hiện thực hóa các mục tiêu khí hậu toàn cầu.

Một trong những xu hướng nổi bật là sự tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường tài chính xanh, đặc biệt là thị trường trái phiếu xanh và các công cụ nợ bền vững. Theo Climate Bonds Initiative, tổng giá trị phát hành các công cụ nợ xanh, xã hội và bền vững trên toàn cầu đã vượt mốc 3,5 nghìn tỷ USD kể từ khi hình thành.

Riêng năm 2023, khối lượng phát hành trái phiếu xanh toàn cầu đạt gần 520 tỷ USD và tiếp tục duy trì đà tăng trong năm 2024 đạt 580 tỷ USD.

Theo TS. Trần Công Thắng - Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường - Trái phiếu xanh hiện chiếm tỷ trọng lớn nhất trong thị trường tài chính xanh, với sự tham gia ngày càng sâu rộng của cả khu vực công và khu vực tư nhân. Các định chế tài chính ngân hàng, doanh nghiệp lớn, chính phủ và chính quyền địa phương đều đóng vai trò quan trọng trong việc phát hành và dẫn dắt thị trường.

Song song với sự mở rộng về quy mô là xu hướng đa dạng hóa các lĩnh vực ưu tiên đầu tư xanh. Dòng vốn xanh toàn cầu chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực có tiềm năng giảm phát thải lớn như năng lượng tái tạo, giao thông bền vững, hạ tầng đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu và nông nghiệp - sử dụng đất bền vững. Đầu tư vào năng lượng tái tạo và điện khí hóa giao thông được coi là động lực then chốt để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Bên cạnh đó, các lĩnh vực mới như quản lý chất thải, kinh tế tuần hoàn và bảo tồn đa dạng sinh học cũng ngày càng thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư, phản ánh cách tiếp cận toàn diện hơn đối với phát triển bền vững, TS. Thắng cho biết.

Theo TS. Lại Văn Mạnh - Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, kinh nghiệm quốc tế cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của khung chính sách và hệ thống phân loại xanh trong điều hướng dòng vốn. Liên minh châu Âu với Bộ phân loại xanh EU Taxonomy được xem là hình mẫu điển hình khi xây dựng một hệ thống tiêu chí thống nhất, chi tiết và mang tính ràng buộc cao nhằm xác định các hoạt động kinh tế bền vững.

Công cụ này không chỉ giúp nhà đầu tư so sánh và đánh giá dự án, mà còn buộc doanh nghiệp phải công bố thông tin theo chuẩn mực minh bạch, qua đó giảm thiểu rủi ro "rửa xanh" và củng cố niềm tin thị trường.

Tương tự, Trung Quốc đã triển khai Danh mục các dự án được đầu tư bằng trái phiếu xanh, từng bước loại bỏ các hoạt động sử dụng nhiều carbon, giúp thị trường trái phiếu xanh trong nước tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự đa dạng hóa các công cụ tài chính xanh. Ngoài trái phiếu xanh và tín dụng xanh truyền thống, nhiều sản phẩm tài chính sáng tạo đã được triển khai như trái phiếu liên kết bền vững, trái phiếu chuyển đổi xanh, tài chính hỗn hợp và các công cụ dựa trên tín chỉ carbon. Những công cụ này giúp chia sẻ rủi ro giữa khu vực công và tư nhân, đồng thời khuyến khích đầu tư vào các dự án xanh quy mô lớn và dài hạn.

Kinh nghiệm của Malaysia với mô hình hệ sinh thái tài chính xanh “5I” cho thấy việc phát triển đồng bộ từ công cụ, nhà đầu tư, tổ chức phát hành, quản trị nội bộ đến hạ tầng thông tin là yếu tố then chốt để thị trường tài chính xanh phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, thúc đẩy chuẩn mực và tính minh bạch đang trở thành yêu cầu tất yếu của thị trường đầu tư xanh toàn cầu. Các nguyên tắc trái phiếu xanh của ICMA, tiêu chuẩn trái phiếu xanh ASEAN hay các hướng dẫn quốc gia của Nhật Bản, Hàn Quốc đều nhấn mạnh vai trò của công bố thông tin, đánh giá độc lập và báo cáo tác động môi trường - xã hội.

Xu hướng dài hạn là hướng tới sự hài hòa giữa các bộ phân loại xanh quốc gia, khu vực và toàn cầu nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và gia tăng sức hấp dẫn của thị trường vốn xanh quốc tế, các chuyên gia Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết.

Kinh nghiệm và bài học cho Việt Nam trong thúc đẩy đầu tư xanh

Tại Việt Nam, thúc đẩy đầu tư xanh không chỉ là yêu cầu khách quan từ quá trình hội nhập quốc tế mà còn gắn chặt với cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 và mục tiêu thực hiện Chiến lược Tăng trưởng xanh quốc gia giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050.

Những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều bước tiến quan trọng trong hoàn thiện khung chính sách và pháp luật cho đầu tư xanh, tiêu biểu là việc ban hành Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg về Danh mục phân loại xanh.

Thực tiễn cho thấy, tín dụng xanh tại Việt Nam đã tăng trưởng khá nhanh trong giai đoạn 2017-2024 với tốc độ bình quân trên 21% mỗi năm, song vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng dư nợ của nền kinh tế. Thị trường trái phiếu xanh doanh nghiệp mới ở giai đoạn khởi động, quy mô phát hành còn khiêm tốn và chưa hình thành được hệ sinh thái đa dạng.

Theo ThS. Tạ Đức Bình - Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường - so với các quốc gia trong khu vực như Malaysia hay Trung Quốc, Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể về quy mô thị trường, mức độ tham gia của nhà đầu tư tổ chức và năng lực triển khai các sản phẩm tài chính xanh theo chuẩn mực quốc tế.

Từ kinh nghiệm quốc tế, theo ThS. Bình, một bài học quan trọng đối với Việt Nam là cần xây dựng chiến lược tổng thể về đầu tư xanh với tầm nhìn dài hạn và cách tiếp cận hệ thống. Nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc tạo lập khung pháp lý ổn định, minh bạch và có tính dự báo, đồng thời dẫn dắt dòng vốn thông qua đầu tư công xanh vào các lĩnh vực hạ tầng, nghiên cứu khoa học và công nghệ. Đây là những lĩnh vực mà khu vực tư nhân khó hoặc chưa sẵn sàng đầu tư do rủi ro cao và thời gian thu hồi vốn dài.

Bên cạnh đó, kinh nghiệm của các quốc gia cho thấy việc đa dạng hóa các kênh và công cụ huy động vốn xanh là yếu tố quyết định để mở rộng quy mô thị trường. Việt Nam cần thúc đẩy song song tín dụng xanh, trái phiếu xanh, tài chính hỗn hợp và các cơ chế thị trường mới như thị trường tín chỉ carbon, tín chỉ đa dạng sinh học. Việc thí điểm có kiểm soát các công cụ tài chính mới sẽ giúp giảm thiểu rủi ro, đồng thời tạo không gian cho đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính xanh.

Một bài học quan trọng khác là phát triển hạ tầng thông tin và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp. Thiếu dữ liệu minh bạch về tác động môi trường - xã hội của dự án là rào cản lớn đối với niềm tin của nhà đầu tư.

Do đó, ông Bình cho rằng Việt Nam cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư xanh, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nâng cao năng lực xây dựng khung trái phiếu xanh, báo cáo phân bổ vốn và báo cáo tác động theo chuẩn mực quốc tế. Đây là điều kiện cần để thu hút dòng vốn xanh từ các nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Cuối cùng, kinh nghiệm quốc tế khẳng định rằng hợp tác công - tư và hợp tác quốc tế đóng vai trò không thể thiếu trong thúc đẩy đầu tư xanh. Việt Nam cần tận dụng tốt hơn các sáng kiến hợp tác quốc tế, các định chế tài chính phát triển và các trung tâm tài chính quốc tế dự kiến hình thành để huy động nguồn vốn xanh quy mô lớn.

Các chuyên gia Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho rằng, việc thiết lập cơ chế đối thoại chính sách thường xuyên giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và giới khoa học sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái đầu tư xanh đồng bộ, qua đó biến đầu tư xanh thực sự trở thành động lực cho chuyển đổi xanh và phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới.