Nhân duyên xây đền thờ Kẻ Gỗ

Ký ức

Tôi lớn lên trên mảnh đất mà, bước ra đồng là thấy hố bom. Sau mỗi lần không kích ngã ba Đồng Lộc, trên đường bay ngược ra biển, các máy bay Mỹ sẽ cắt nốt số bom còn lại. Thành ra, không chỉ ngã ba Đồng Lộc, cả dải đất từ đó ra đến biển đều phải đối mặt với bom đạn, mà về sau nhiều người giải thích, không hẳn là họ muốn đánh vào làng mạc, nhưng phải cắt hết bom để hoàn thành nhiệm vụ?! Bom đạn thực sự là một nỗi ám ảnh với mảnh đất Hà Tĩnh.

Bom đạn ở lại trong ký ức với rất nhiều cung bậc: những hố bom là nơi chúng tôi câu cá, tiếng kẻng tới trường cất lên từ vỏ bom, nhưng đau lòng thay là bom ở lại trong những bi kịch mà các gia đình phải gánh chịu. Tôi cũng từng ngồi gõ vỏ bom bi để lấy bi cho cha tôi sửa xe đạp. Trong nhà tôi rất nhiều kỷ vật của thời chiến: khay uống nước làm từ ống pháo sáng Mỹ, bi đông đựng nước của lính Mỹ, cối đâm trầu làm từ vỏ đạn. Và đặc biệt, một kho sách hàng ngàn quyển mà cha tôi, một ông giáo làng đã dày công sưu tập, với nhiều cuốn về chiến tranh.

Những trải nghiệm tuổi thơ khiến cho tôi có sự chú ý đặc biệt đến đề tài chiến tranh, để rồi khi lớn lên, được đi đến rất nhiều địa danh chiến tranh, càng giúp tôi hiểu thêm về những cuộc chiến vĩ đại của dân tộc, mà trong cái hùng tráng là thẳm sâu bi thảm, trong chiến thắng vẻ vang có những số phận thương đau. Đi nhiều cũng để thấy, không đâu như nước mình, xã nào cũng lừng lững một tượng đài liệt sỹ, không gia đình nào là không ít nhiều mất mát, nhất là ở miền Trung.

Năm 1968, như rất nhiều thanh niên Úc “giàu lý tưởng”, Brian Cleaver sang Việt Nam tham chiến, nghĩ rằng mình đang theo đuổi một sứ mệnh vĩ đại. Nhưng rồi, như phần đông đồng đội trở về sau cuộc chiến, Brian đã phải sống phần đời còn lại trong trở trăn, đau khổ. Không chỉ phải đối mặt với “Vietnam Syndrome” (Hội chứng Việt Nam), Brian mang trong mình bí mật về ngôi mộ tập thể của 42 liệt sỹ Bắc Việt đã nằm lại giữa rừng cao su sau một trận chiến ở Bàu Hang, Tân Uyên, Bình Dương.

Từ năm 2009, với rất nhiều nỗ lực, ông cố gắng kết nối, tiến hành nhiều đợt đào thực địa để tìm kiếm trong vô vọng. Ông không đơn độc vì được đồng hành bởi các cựu quân nhân khác và những người Việt có trách nhiệm, nhưng cũng phải mất 15 năm, đến năm 2024 những hài cốt liệt sỹ đầu tiên được tìm thấy và quy tập về một nghĩa trang liệt sỹ ở Bình Dương. Giờ đây, khi đã tuổi cao sức yếu, Brian vẫn đau đáu một nỗi niềm về trận chiến. Tôi từng vào Bình Dương cùng Brian nhân một lần Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Bình Dương tiến hành đào bới thực địa để tìm kiếm các liệt sỹ. Dù lần ấy không có kết quả nhưng tôi đã cảm nhận được nỗi day dứt vô hạn trong lòng người cựu chiến binh này.

Ở Hà Nội, khi đi tìm thông tin về một liệt sỹ là người trong gia đình, tôi tình cờ gặp chị Ngô Thúy Hằng, người đã kết nối dữ liệu về hàng ngàn liệt sỹ, đưa tới niềm an ủi lớn lao cho hàng ngàn gia đình Việt Nam. Chị Hằng là người đã thành lập Trung tâm Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho gia đình liệt sĩ (Marin). Bằng những nỗ lực không mệt mỏi, chị đã giúp cho rất nhiều gia đình liệt sỹ tìm được thông tin và mộ phần của các liệt sỹ, góp phần xoa dịu nỗi đau chiến tranh. Chị được gọi là “Hằng Marin”, là “thiên sứ” đã và đang tiếp tục công việc thầm lặng mà đầy ý nghĩa của mình. Qua chị Hằng, tôi đã có nhân duyên được đóng góp những thùng hương vào nghĩa trang liệt sỹ Quảng Trị, và càng thấm thía hơn những câu chuyện đau lòng về các liệt sỹ vẫn còn nằm lại đâu đó ở chiến trường xưa.

Ở quê tôi có một ngôi miếu cổ, có tên là Miệu Cua. Trong quá khứ, đây là nơi thờ cúng linh thiêng của làng, nơi các gia đình vẫn đến cúng lễ hàng năm cũng như xin các công việc quan trọng. Đặc biệt, miếu nằm bên bờ sông Cái nên các thuyền bè khi qua đây đều lên dâng lễ để cầu nguyện bình an, may mắn.

Những năm 1930 – 1931 chính ngôi đền Miệu Cua là nơi hoạt động của nhiều cán bộ cách mạng, là nơi in ấn, cất giấu tài liệu bí mật của cách mạng. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước những năm 1968 – 1972, khu vực đền Miệu Cua là nơi ẩn nấp của tàu thuyền vận chuyển hàng hóa vật tư cho chiến trường nên cũng trở thành mục tiêu bắn phá của máy bay địch.

Vào ngày 28/12 tết năm 1968, thuyền chở hàng vào khu vực này bị lộ, bị máy bay Mỹ tấn công. Một loạt rốckét đã làm đổ sập phần chính của đền, cổng và hàng rào đổ xuống lòng sông, chỉ còn lại nền móng và một số hạng mục. Thay vì được dựng lại, bối cảnh chiến tranh và đặc biệt dư âm của cải cách ruộng đất, của “bài phong” đã khiến cho ngôi miếu ngày một hoang phế. Ngày còn bé, mỗi lần có việc đi qua ngôi miếu này, chúng tôi đều sợ xanh mặt, phải bước vội.

Mười lăm năm trước, những người dân thôn có mong muốn được khôi phục lại ngôi miếu này. Họ đã đứng ra vận động người dân để quyên góp tiền xây dựng nhưng chưa có kết quả. Năm 2014, khi biết đến kế hoạch này, tôi cảm thấy cần phải làm một điều gì đó cho quê hương, nên đã đứng ra vận động được một khoản tiền nhỏ để năm 2015 tiến hành xây lại ngôi đền. Sau đó, khi nhà nước tiến hành dự án đê sông Nghèn, khu vực khuôn viên của đền đã được xây kè, chỉnh trang tổng thể. Từ một phế tích, ngôi miếu giản dị được xây lại đã mở ra những điều tốt đẹp cho quê hương cũng như cho chính chúng tôi. Giờ đây, ngôi đền đã trở thành một địa chỉ tâm linh cho cả vùng, là nơi tụ hội của bà con dân thôn nhất là những dịp Tết đến Xuân về.

Duyên lành

Năm 2018, tôi gặp anh Nguyễn Phi Công, là Phó giám đốc Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ, người lặng thầm nhiều năm tìm kiếm, gom góp thông tin về các anh hùng liệt sỹ tại trận địa Sân bay Libi, một trận địa giờ đã nằm dưới sóng nước hồ Kẻ Gỗ. Trong một chiều mưa nhỏ giữa đại ngàn, anh bày tỏ mong muốn tìm được nguồn lực để xây nên một ngôi đền thờ, để đền đáp và an ủi những linh hồn, nửa thế kỷ vẫn chưa thể trở về… Từ cuộc gặp này, trong tôi luôn có một sự thôi thúc, rằng phải làm một điều gì đó ở Kẻ Gỗ. Và sự thôi thúc ấy được cộng hưởng bởi những câu chuyện về Brian, về Ngô Thúy Hằng, bởi niềm tin tâm linh từ câu chuyện đền Miệu Cua.

Câu chuyện sân bay Libi khiến tôi nhớ đến những câu thơ trong bài thơ “Lời người bên sông” của anh Lê Bá Dương:

“Đò lên Thạch Hãn ơi… chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ, mãi mãi ngàn năm”

Bài thơ là tiếng lòng của tác giả khi đối diện với dòng sông Thạch Hãn (Quảng Trị) vào ngày 27/7/1987, trong nỗi nhớ khắc khoải những đồng đội đã hy sinh trong chiến tranh. “Lời người bên sông” là tiếng lòng của một nhà thơ cựu binh, nhưng nhanh chóng nổi tiếng bởi vì rất nhiều người tìm thấy bóng dáng mình, hình ảnh bạn bè mình trong đó. Đất nước không chỉ một dòng sông Thạch Hãn, và rất nhiều những “tuổi hai mươi” đã mãi mãi không về, mãi mãi thành sóng nước. Và chúng tôi cũng thấy những “tuổi hai mươi” đã nằm lại mãi mãi ngàn năm trong sóng nước hồ Kẻ Gỗ. Nếu đổi chữ Thạch Hãn trong bài thơ thành chữ Kẻ Gỗ thì bài thơ vẫn thấm đẫm một nỗi niềm. Theo đúng nghĩa đen, đã có những “tuổi hai mươi” nằm lại trong lòng hồ Kẻ Gỗ, khi chiến trường xưa đã chìm xuống lòng hồ, mang theo ký ức đau thương về một trận chiến.

Chúng tôi đã lặng thầm nỗ lực liên tục trong năm năm qua để xây nên ngôi đền thờ anh hùng liệt sỹ giữa đại ngàn Kẻ Gỗ. Không thể nói hết những khó khăn, vướng mắc và trở ngại. Có khi là vướng mắc về thủ tục, có khi là khó khăn về tài chính, có khi là khó khăn về thời tiết, có khi là khó khăn về điều kiện thi công… có khi đạt được điều kiện này lại thiếu điều kiện kia. Nhưng, như một phép màu, cứ sau mỗi một bước khó khăn cần nỗ lực, thì việc lại mở ra một bước mới.

Chẳng hạn, trong vấn đề tài chính, chúng tôi xác định đây sẽ là một dự án dài hơi vì không thể huy động ngay được. Nhưng sau khi dự án được khởi công, các nhà tài trợ lần lượt xuất hiện và dự án đã được thi công cuốn chiếu từng giai đoạn để đi đến được đích ngày hôm nay. Cứ mỗi khi có khó khăn gì xuất hiện, tôi lại lặng lẽ vào đền, thắp nén hương và tự mình xin sơn thần thổ địa, vong linh các anh hùng liệt sỹ phù hộ.

Khi tiến hành xây dựng đền thờ, căn cứ vào cấu trúc của đền, chúng tôi quyết định sẽ treo một bức đại tự và ba cặp câu đối ở trong đền. Tìm hiểu kỹ, chúng tôi đã chọn bức đại tự “Vạn cổ anh linh” với ý nghĩa muôn thuở linh thiêng và hai cặp câu đối. Cặp thứ nhất ngắn gọn và súc tích, là cặp câu đối đã được sử dụng rất nhiều ở các đền đài thờ anh hùng liệt sỹ, được chọn treo ở gần khám thờ: “Thân ngã xuống thành đất đai Tổ Quốc/Hồn bay lên hóa linh khí Quốc Gia”. Cặp thứ hai là “Thể phách gửi núi sông, mãi mãi tuổi xanh cùng đất nước/Linh hồn quy đất mẹ, đời đời gương sáng với nhân dân”, là câu đối của bác Cao Xuân Thưởng ở Diễn Châu, Nghệ An, đã được treo ở đền thờ anh hùng liệt sỹ huyện Diễn Châu.

Tuy bác Thưởng viết cho đền thờ ở Diễn Châu song ý nghĩa của cặp câu đối này lại có ý nghĩa phổ quát, “đại chúng”, có thể sử dụng cho đền thờ anh hùng liệt sỹ ở bất cứ đâu. Chúng tôi đã liên hệ để xin phép và được bác đồng ý cho sử dụng. Còn cặp câu đối thứ ba, tôi suy nghĩ mãi về câu chuyện của hồ Kẻ Gỗ, thấy rằng từ trận địa bi tráng năm nào giờ đây đã có công trình đại thủy nông đem lại những lợi ích cho lớn cho đất nước. Trân trọng quá khứ bao nhiêu thì cũng cần trân trọng thành quả hiện tại và từ quá khứ đau thương cần phải có tầm nhìn tích cực về tương lai.

Từ nhỏ lớn lên trong môi trường “văn nghệ”, tôi đã được học hỏi chút ít từ cha tôi, một người làm câu đối có tiếng ở Hà Tĩnh, từng có câu đối đăng trên báo Nhân Dân ngày mùng một Tết năm 1986. Vậy nên tôi quyết định sẽ tự viết đôi câu đối này và sau nhiều ngày suy nghĩ, tôi đã viết nên đôi câu đối: “Trận địa Li Bi vạn thuở lưu danh anh hùng thiên cổ/Công trình Kẻ Gỗ ngàn năm vun đắp hạnh phúc tương lai”.

Tôi tự thấy tuy câu chữ mộc mạc nhưng cũng thể hiện được tấm lòng của chúng tôi trong việc báo đáp tiền nhân nhưng đồng thời cũng lạc quan nhìn về tương lai. Hiểu rằng việc để lại câu chữ trong một công trình tâm linh là chuyện rất hệ trọng, tuy nhiên tôi cũng đã mạnh dạn thắp hương xin phép và có niềm tin nội tâm rằng tấm lòng mình sẽ được chấp thuận. Và với kỹ thuật làm câu đối của xưởng mộc Xuân Luyện (La Xuyên, Nam Định), ba cặp câu đối đã được hoàn thiện trên nền gỗ hương đỏ sơn son thếp vàng, treo trang trọng trong đền thờ từ tháng 1/2023.

Chiến tranh đã lùi xa nửa thế kỷ, nhiều hơn cả tuổi của thế hệ chúng tôi. Nhưng không có sự hy sinh của các bác, các anh, các chị thì chúng ta không thể có hoà bình, không thể có một đất nước thống nhất, phát triển của ngày hôm nay. Đó là niềm tin, là động lực để chúng tôi nỗ lực hoàn thành một khối lượng công việc rất lớn trong thời gian qua. Đất nước và mảnh đất Hà Tĩnh không chỉ có một lòng hồ Kẻ Gỗ và tri ân không phải chuyện của một ngày. Sẽ lại rất cần những bàn tay, những tấm lòng tiếp tục góp phần xoa dịu những nỗi đau hậu chiến.

Trong bài hát "Màu hoa đỏ" của nhạc sỹ Thuận Yến có câu rằng: "Ngọn núi nơi anh ngã xuống, rực cháy lên, màu hoa đỏ phía rừng xa, rực cháy lên…". Chúng tôi tin rằng, màu hoa đỏ của sự tri ân, của tinh thần đền ơn đáp nghĩa, của tinh thần uống nước nhớ nguồn, sẽ mãi cháy lên trong lòng tất cả chúng ta. Nhưng, dù tự hào bao nhiêu về quá khứ hào hùng, khát vọng tương lai phải là hòa bình và phát triển bền vững. Tri ân những người ngã xuống trong chiến tranh, cũng là để chúng ta luôn nghĩ về những giá trị của hòa bình, nghĩ tích cực về một tương lai phát triển vững bền và thịnh vượng của đất nước.

Xin được cảm ơn các lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND Tỉnh và các sở ban ngành Hà Tĩnh, lãnh đạo huyện Cẩm Xuyên, lãnh đạo và cán bộ nhân viên Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ đã tạo điều kiện để cho mối duyên lành của chúng tôi được chắp cánh. Cảm ơn các nhà tài trợ, các đơn vị thiết kế, thi công, các nhà cung cấp, anh em bè bạn gần xa đã hỗ trợ, đồng hành để cùng nhau thắp lên một nén tâm nhang giữa lòng hồ Kẻ Gỗ hôm nay.