1,2 nghìn tỷ USD thặng dư thương mại: Trung Quốc thực sự mạnh đến đâu?

Tuy nhiên, con số mang tính lịch sử này cho thấy tiềm năng to lớn của “cỗ máy xuất khẩu” Trung Quốc trong việc định hình lại cấu trúc kinh tế toàn cầu, đồng thời giúp Bắc Kinh giành thêm lợi thế trong cuộc cạnh tranh chiến lược với Washington.

Liệu động lực đó có thể tiếp tục duy trì tốc độ hiện tại hay không, trong bối cảnh thặng dư năm 2025 tăng tới 20% so với năm trước, vẫn là dấu hỏi lớn, phụ thuộc vào việc các quốc gia có tiếp tục dựng lên những rào cản thương mại mới đối với hàng hóa Trung Quốc hay không.

Dù vậy, giới phân tích cho rằng ngay cả khi đà tăng thặng dư chậm lại trong năm tới, các động lực cốt lõi thúc đẩy vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc với tư cách là “siêu cường sản xuất” của thế giới, cùng dòng chảy hàng hóa khổng lồ ra toàn cầu, khó có khả năng đảo chiều trong ngắn hạn.

Cỗ máy xuất khẩu linh hoạt

Sức mạnh thương mại của Trung Quốc đã cho thấy khả năng thích ứng đáng kể. Sau khi cuộc chiến thuế quan “ăn miếng trả miếng” với Mỹ bùng phát từ đầu năm ngoái, các nhà xuất khẩu Trung Quốc nhanh chóng chuyển hướng từ thị trường Mỹ sang các nền kinh tế mới nổi ở Đông Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh.

Con số thặng dư thương mại “đáng kinh ngạc” 1,2 nghìn tỷ USD cũng phản ánh quá trình Trung Quốc vươn lên thống trị các công nghệ xanh như xe điện, pin lithium-ion và tấm pin mặt trời, bên cạnh năng lực sản xuất quy mô lớn trong lĩnh vực máy móc và sản phẩm công nghệ cao.

Làn sóng hàng hóa Trung Quốc tràn vào các thị trường toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt và nhu cầu trong nước suy yếu buộc doanh nghiệp phải đẩy mạnh xuất khẩu để tồn tại, đã được một số nền kinh tế hoan nghênh.

Tuy nhiên, tại nhiều nơi khác, điều này lại làm dấy lên những mâu thuẫn sâu sắc, khi các chính phủ và doanh nghiệp địa phương cáo buộc hàng hóa Trung Quốc được trợ giá đang “bóp nghẹt” cạnh tranh trong nước.

Khả năng phục hồi thương mại của Trung Quốc trong suốt năm qua, bất chấp việc xuất khẩu sang Mỹ, thị trường từng lớn nhất của nước này, giảm tới 19,5%, đã vượt xa dự đoán. Điều này cho phép Bắc Kinh chứng minh rằng họ vẫn có thể duy trì tăng trưởng ngay cả khi khả năng tiếp cận nhóm người tiêu dùng giàu nhất thế giới bị thu hẹp.

Thực tế đó nhiều khả năng khiến Trung Quốc ít sẵn sàng nhượng bộ lớn hơn khi hai bên tiếp tục đàm phán về quan hệ kinh tế song phương, bao gồm cả trong chuyến thăm tiềm năng của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Trung Quốc vào tháng 4 tới.

Thế tiến thoái lưỡng nan của các quốc gia

Hiện tại, mức thuế mà Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc đang ở khoảng 20%, thấp hơn đáng kể so với mức 3 chữ số từng được công bố trong giai đoạn căng thẳng leo thang ngắn ngủi năm ngoái. Tuy nhiên, cục diện vẫn tiềm ẩn nhiều biến số.

Ngày 12/1, ông Trump tuyên bố các quốc gia làm ăn với Iran sẽ phải đối mặt với mức thuế mới 25% – động thái có thể một lần nữa khiến Trung Quốc, đối tác kinh tế then chốt của Tehran, chịu sức ép thuế quan cao hơn.

Không chỉ dừng lại ở quan hệ song phương, giới phân tích cho rằng việc Trung Quốc ngày càng củng cố vị thế là “công xưởng của thế giới” còn tạo ra những hệ quả sâu rộng hơn đối với Washington, đặc biệt liên quan đến nỗ lực tách rời các chuỗi cung ứng chiến lược khỏi Trung Quốc.

Theo các chuyên gia, tính cạnh tranh vượt trội của hàng hóa Trung Quốc đang làm suy giảm động lực sản xuất của nhiều quốc gia khác. Dù chính quyền Tổng thống Trump đặt mục tiêu đưa ngành sản xuất quay trở lại Mỹ, Washington vẫn cần các đối tác đáng tin cậy. Và nếu ngày càng nhiều nền kinh tế trở nên phụ thuộc vào Trung Quốc, Mỹ sẽ có ít lựa chọn hơn trong việc giảm sự lệ thuộc của chính mình.

“Nếu Đức, Pháp, Nhật Bản hay Hàn Quốc mất đi năng lực công nghiệp, việc xây dựng một chuỗi cung ứng không phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều”, ông Victor Shih, Giám đốc Trung tâm Trung Quốc thế kỷ 21 tại Đại học California San Diego, nhận định.

“Chúng ta đang đi theo hướng đó, và rất có thể đây sẽ là thực tế trong vòng 10 năm tới… khi ấy, Mỹ có thể buộc phải nhượng bộ nhiều hơn khi sự thống trị của Trung Quốc trong các chuỗi cung ứng ngày càng gia tăng”, ông Victor nhấn mạnh thêm.

Trước áp lực từ hàng hóa Trung Quốc, một số quốc gia đã triển khai các biện pháp phòng vệ. Cùng với Mỹ, Canada đã dựng lên những rào cản đáng kể, gần như chặn đứng xe điện Trung Quốc khỏi thị trường nội địa. Tháng trước, Mexico cũng thông qua các mức thuế mới mạnh tay đối với hàng nhập khẩu từ một số quốc gia, trong đó có Trung Quốc.

Tuy nhiên, Liên minh châu Âu (EU) gần đây lại lựa chọn một hướng đi khác. Thay vì duy trì thuế quan hiện hành đối với xe điện sản xuất tại Trung Quốc, EU đang cân nhắc cơ chế cho phép các nhà sản xuất Trung Quốc cam kết bán xe với mức giá tối thiểu tại châu Âu.

Theo giới phân tích, nhiều quốc gia có xu hướng thận trọng hơn trong việc “chọc giận” Trung Quốc, ngay cả khi cần bảo vệ ngành sản xuất trong nước, đặc biệt trong bối cảnh họ cũng đang phải đối phó với căng thẳng thương mại với Mỹ.

“Thật khó để vừa giải quyết các vấn đề phát sinh từ hàng nhập khẩu Trung Quốc, vừa xử lý những khó khăn trong xuất khẩu sang Mỹ”, ông Jacob Gunter, Trưởng chương trình kinh tế và công nghiệp tại viện nghiên cứu MERICS (Berlin), cho biết.

“Mọi người đều lo ngại về đất hiếm và các biện pháp kiểm soát xuất khẩu khác mà Trung Quốc đã chứng minh họ có thể sử dụng như một công cụ. Chừng nào các nguồn thay thế chưa được phát triển, việc tiến hành một cuộc chiến thương mại với Trung Quốc vẫn là điều rất khó”, ông nói thêm.

Mặt trái của thặng dư kỷ lục

Trung Quốc đã nhiều lần bảo vệ các hoạt động thương mại của mình, bác bỏ cáo buộc rằng nước này đang “xả” hàng giá rẻ ra thị trường toàn cầu hay tạo ra tình trạng “dư thừa công suất công nghiệp”.

Tháng trước, hãng thông tấn nhà nước Tân Hoa Xã thậm chí còn phát hành một đoạn phim hoạt hình sử dụng hình ảnh đại bàng biết hát để chỉ trích “tiêu chuẩn kép” của các nước phương Tây, với thông điệp: khi phương Tây dẫn đầu thì gọi đó là “tiến bộ”, còn khi Trung Quốc dẫn đầu lại bị gắn mác “dư thừa công suất”.

Nhiều chuyên gia và truyền thông trong nước ca ngợi thặng dư thương mại như bằng chứng cho thấy Trung Quốc tham gia sâu rộng vào toàn cầu hóa và có khả năng chống chịu trước nỗ lực “giảm thiểu rủi ro” chuỗi cung ứng từ phương Tây.

Tuy nhiên, ngay tại Trung Quốc cũng tồn tại nhận thức rõ ràng về mặt trái của sự phụ thuộc vào xuất khẩu, đó chính là tình trạng suy giảm kéo dài của nhu cầu tiêu dùng nội địa.

Điều này cho thấy động lực xuất khẩu mạnh mẽ, yếu tố giúp Trung Quốc duy trì tăng trưởng trong bối cảnh căng thẳng với Mỹ, đồng thời cũng phản ánh mức độ phụ thuộc sâu sắc hơn của nền kinh tế vào nhu cầu toàn cầu, điều mà Bắc Kinh thực chất không mong muốn.

Một bài xã luận trên tờ Nanfang Daily thẳng thắn cảnh báo: “Mức thặng dư quá cao cho thấy sự phụ thuộc vào nhu cầu bên ngoài để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế”.

“Nếu nhu cầu thị trường toàn cầu biến động hoặc các điều kiện bên ngoài thay đổi, điều đó có thể gây ra những rủi ro tiềm tàng đối với sự ổn định của nền kinh tế trong nước”, bài viết nhấn mạnh.