Áp giá sàn xuất khẩu gạo: Cân nhắc lợi trước mắt, thiệt lâu dài?

- Từ cuối năm 2024 đến nay giá lúa gạo liên tục giảm sâu gây ra nhiều bất lợi cho ngành gạo nước ta, một trong những giải pháp đưa ra đó là tạm trữ, ông đánh giá như thế nào về việc này?

Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Giá lúa gạo và gạo xuất khẩu giảm sâu trong thời gian qua là một trong những vấn đề phức tạp, xuất phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Về yếu tố bên ngoài, có sự thay đổi chính sách từ các nước nhập khẩu lớn, hiện nay các quốc gia nhập khẩu gạo lớn như Philippines và Indonesia đã tăng cường nhập khẩu trong năm 2024 để đảm bảo an ninh lương thực, dẫn đến lượng tồn kho lớn và giảm nhu cầu nhập khẩu trong ngắn hạn.

Bên cạnh đó, Ấn Độ là một trong những nhà xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, đã nới lỏng các hạn chế xuất khẩu, làm tăng nguồn cung gạo toàn cầu và gây áp lực cạnh tranh lên giá.

Về yếu tố bên trong, vụ Đông Xuân là vụ thu hoạch chính của Việt Nam, bắt đầu làm tăng nguồn cung trong nước và gây áp lực giảm giá.

Sự liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và các bên liên quan trong chuỗi giá trị lúa gạo còn lỏng lẻo, dẫn đến khó khăn trong việc điều phối sản xuất và tiêu thụ, ứng phó với biến động thị trường.

Cùng với đó có thể có tình trạng cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu, dẫn đến việc hạ giá để giành thị phần, gây thiệt hại cho toàn ngành.

Về giải pháp tạm trữ, tôi cho rằng đây là một biện pháp cần thiết trong ngắn hạn để giảm áp lực cung, hỗ trợ giá lúa gạo cho nông dân. Tuy nhiên, cần lưu ý việc tạm trữ cần được thực hiện đúng thời điểm, với quy mô phù hợp để tránh gây lãng phí và ảnh hưởng đến thị trường.

Cần có cơ chế rõ ràng, minh bạch để đảm bảo việc tạm trữ được thực hiện hiệu quả, đúng đối tượng và không gây ra tiêu cực.

Tạm trữ chỉ là một giải pháp tình thế, cần kết hợp với các giải pháp dài hạn hơn như nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường để giải quyết căn cơ vấn đề.

- Trong cuộc họp về tình hình sản xuất và tiêu thụ lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) đưa ra đề xuất về giá sàn xuất khẩu gạo ở mức 500 USD/tấn (giá FOB), theo ông giải pháp này có cần thiết?

Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Theo tôi đề xuất về giá sàn xuất khẩu gạo ở mức 500 USD/tấn (giá FOB) của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) là một vấn đề cần được xem xét kỹ lưỡng, với nhiều khía cạnh.

Trong bối cảnh giá lúa gạo giảm sâu, việc áp dụng giá sàn có thể giúp bảo vệ lợi nhuận của người nông dân, đảm bảo thu nhập ổn định và khuyến khích sản xuất.

Bên cạnh đó, giá sàn có thể hạn chế tình trạng các doanh nghiệp hạ giá để cạnh tranh, gây thiệt hại cho toàn ngành và làm giảm uy tín của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, việc áp dụng giá sàn có thể làm giảm khả năng cạnh tranh của gạo Việt Nam so với các nước xuất khẩu khác, đặc biệt là Ấn Độ với giá gạo thấp hơn và có thể làm giảm tính linh hoạt của thị trường, hạn chế khả năng thích ứng với biến động cung cầu và gây khó khăn cho các doanh nghiệp nhỏ, ít vốn.

Tôi cho rằng, việc áp dụng giá sàn xuất khẩu gạo là một giải pháp cần được cân nhắc thận trọng, trên cơ sở đánh giá kỹ lưỡng các yếu tố như:

Xem xét tình hình cung cầu gạo thế giới, giá gạo của các nước cạnh tranh và dự báo về xu hướng thị trường trong thời gian tới; Đảm bảo giá sàn không quá cao so với chi phí sản xuất của người nông dân, đồng thời tạo động lực cho việc nâng cao chất lượng và giảm chi phí; Xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả, minh bạch và có sự tham gia của tất cả các bên liên quan.

Chúng ta nên chỉ áp dụng giá sàn trong một thời gian nhất định, khi thị trường có biến động bất thường, và lộ trình điều chỉnh phù hợp khi tình hình ổn định hơn.

- Một vấn đề được cả doanh nghiệp và cơ quan chức năng đề cập đến, đó là chuỗi giá trị liên kết lúa gạo của chúng ta còn yếu, ông đánh giá thế nào về việc này?

Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Tôi hoàn toàn đồng ý với nhận định rằng chuỗi giá trị liên kết lúa gạo của Việt Nam còn yếu. Đây là một trong những điểm nghẽn lớn nhất, hạn chế khả năng phát triển bền vững và nâng cao giá trị gia tăng của ngành lúa gạo.

Hiện nay, mối liên kết giữa các khâu trong chuỗi giá trị (từ sản xuất, thu hoạch, chế biến, bảo quản, đến tiêu thụ) còn lỏng lẻo, thiếu sự phối hợp và chia sẻ lợi ích.

Thông tin thị trường, kỹ thuật, chính sách... chưa được chia sẻ đầy đủ và kịp thời giữa các bên liên quan, gây khó khăn cho việc ra quyết định và ứng phó với biến động. Các khâu trung gian còn nhiều, làm tăng chi phí và giảm lợi nhuận của người nông dân. Vai trò của hợp tác xã trong việc liên kết nông dân, cung cấp dịch vụ và tiêu thụ sản phẩm còn hạn chế.

Nhiều doanh nghiệp chưa đầu tư sâu vào xây dựng vùng nguyên liệu, phát triển công nghệ chế biến và bảo quản, cũng như xây dựng thương hiệu.

Nhưng vấn đề tồn tại trên đã dẫn đến hậu quả gạo Việt chủ yếu xuất khẩu ở dạng thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng thấp so với các nước có chuỗi giá trị phát triển.

Việc thiếu liên kết chặt chẽ gây khó khăn trong việc kiểm soát chất lượng sản phẩm, từ khâu sản xuất đến tiêu thụ. Nông dân dễ bị ép giá bởi thương lái và doanh nghiệp do thiếu thông tin và khả năng đàm phán. Việc thiếu liên kết và kiểm soát chất lượng cũng gây khó khăn trong việc xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Để khắc phục tình trạng này, chúng ta cần cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện như: Khuyến khích và hỗ trợ các hình thức liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các bên liên quan, đảm bảo sự chia sẻ lợi ích và trách nhiệm.

Nâng cao năng lực và vai trò của hợp tác xã trong việc cung cấp dịch vụ, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cho nông dân. Tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư vào xây dựng vùng nguyên liệu, phát triển công nghệ chế biến và bảo quản, cũng như xây dựng thương hiệu. Xây dựng hệ thống thông tin thị trường, kỹ thuật, chính sách... đầy đủ, kịp thời và dễ tiếp cận cho tất cả các bên liên quan.

Nhà nước đóng vai trò định hướng, hỗ trợ và điều phối các hoạt động liên kết trong chuỗi giá trị, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Việc xây dựng chuỗi giá trị liên kết lúa gạo mạnh mẽ là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của ngành lúa gạo Việt Nam.

- Một số ý kiến cho rằng, con số gần 160 thương nhân xuất khẩu gạo khá nhiều và cần giảm đầu mối thương nhân xuất khẩu gạo, quan điểm của ông về việc này như thế nào?

Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Về vấn đề số lượng thương nhân xuất khẩu gạo hiện nay, tôi cho rằng cần có cái nhìn đa chiều và thận trọng. Mặc dù con số gần 160 thương nhân xuất khẩu gạo có vẻ khá lớn, nhưng việc giảm mạnh đầu mối không nhất thiết là giải pháp tối ưu.

Theo tôi thấy số lượng thương nhân phản ánh sự đa dạng trong quy mô và năng lực của các doanh nghiệp, từ những tập đoàn lớn đến các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc giảm đầu mối quá mạnh có thể dẫn đến tình trạng độc quyền, làm giảm tính cạnh tranh và khả năng thích ứng với biến động thị trường. Điều này không chỉ gây bất lợi cho người nông dân, mà còn làm giảm tính linh hoạt và sức cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là chúng ta không cần quản lý và điều chỉnh. Thay vì giảm số lượng, chúng ta nên tập trung vào việc nâng cao chất lượng và năng lực của các thương nhân. Cụ thể, cần có những tiêu chí nghiêm ngặt hơn đối với việc cấp phép xuất khẩu, tập trung vào các doanh nghiệp có năng lực liên kết sản xuất, hệ thống kho bãi hiện đại và năng lực tài chính vững mạnh. Điều này sẽ giúp loại bỏ các thương nhân hoạt động thiếu chuyên nghiệp, cạnh tranh không lành mạnh, và góp phần ổn định thị trường. Đồng thời, cần hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua các chương trình đào tạo, hỗ trợ tài chính và xúc tiến thương mại.

Một hệ thống quản lý minh bạch, hiệu quả sẽ giúp chúng ta vừa đảm bảo sự đa dạng, vừa nâng cao chất lượng xuất khẩu gạo.

- Hiện nay có hay không tình trạng doanh nghiệp Việt chào bán giá bán gạo thấp hay “phá giá”?

Chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng: Chúng ta không thể khẳng định chắc chắn có hay không hiện tượng này đang diễn ra trên diện rộng, nhưng một số yếu tố cho thấy khả năng này là có thật.

Thứ nhất, cạnh tranh gay gắt: Thị trường gạo đang chịu nhiều áp lực, đặc biệt là từ sự gia tăng nguồn cung của Ấn Độ và giảm nhu cầu của một số thị trường lớn. Điều này dẫn đến cạnh tranh gay gắt giữa các doanh nghiệp xuất khẩu gạo, tạo điều kiện cho việc cạnh tranh giảm giá để giành thị phần. Một số doanh nghiệp nhỏ, thiếu vốn, hoặc gặp khó khăn về tài chính có thể chấp nhận bán với giá thấp hơn để duy trì hoạt động.

Thứ hai, thiếu liên kết trong chuỗi giá trị: Sự liên kết yếu kém giữa nông dân, doanh nghiệp chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu dẫn đến việc nông dân dễ bị ép giá, và doanh nghiệp xuất khẩu cũng phải chịu áp lực về giá thành. Trong trường hợp này, một số doanh nghiệp có thể lựa chọn "phá giá" để giảm thiểu rủi ro hoặc thu hồi vốn nhanh chóng.

Thứ ba, thông tin thị trường chưa minh bạch: Thiếu thông tin minh bạch về thị trường, về giá cả, và về chính sách có thể tạo điều kiện cho việc thao túng giá cả. Một số doanh nghiệp có thể lợi dụng tình trạng này để "phá giá", gây bất lợi cho các doanh nghiệp khác và người nông dân.

Thứ tư, khó khăn về tài chính: Một số doanh nghiệp xuất khẩu gạo gặp khó khăn về tài chính, do đó họ có thể chấp nhận bán với giá thấp để thu hồi vốn nhanh chóng, dù điều này có thể gây thiệt hại cho toàn ngành.

Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!