Để tăng trưởng 2 chữ số: 'Không thể điều hành tài khóa, tiền tệ theo cách cũ'

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng hai con số, yêu cầu đặt ra là phải tái định vị vai trò của các công cụ điều hành vĩ mô, đặc biệt là chính sách tài khóa và tiền tệ. Không chỉ dừng lại ở vai trò ổn định và hỗ trợ phục hồi, hai chính sách này cần trở thành động lực dẫn dắt, khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững.

Xung quanh vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Quốc Việt, Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR), Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội.

Việt Nam đang ở giai đoạn bản lề

- Thưa ông, nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước thời điểm như thế nào và yêu cầu đặt ra đối với điều hành chính sách vĩ mô là gì?

TS Nguyễn Quốc Việt: Có thể nói, Việt Nam đang ở một thời điểm mang tính bản lề của tiến trình phát triển. Giai đoạn 2021–2025 vừa qua đóng vai trò như một giai đoạn “vượt khó”, khi nền kinh tế phải ứng phó với những cú sốc chưa từng có từ đại dịch và các biến động địa chính trị toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, định hướng từ Đại hội XIV của Đảng với mục tiêu đến năm 2045 trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao đã đặt ra yêu cầu rất lớn. Đặc biệt, thông điệp về tăng trưởng hai con số không chỉ là mục tiêu kinh tế, mà còn mang ý nghĩa như một mệnh lệnh chính trị nhằm giúp Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình.

Điều này đòi hỏi hệ thống chính sách vĩ mô phải có sự chuyển đổi căn bản về tư duy. Nếu như trước đây, chính sách tài khóa và tiền tệ chủ yếu nhằm ổn định kinh tế và hỗ trợ phục hồi, thì trong giai đoạn tới, hai chính sách này phải trở thành “đòn bẩy kép”, vừa dẫn dắt vừa tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

- Nhìn lại giai đoạn 2021–2025, ông đánh giá như thế nào về sức chống chịu và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế?

TS Nguyễn Quốc Việt: Trong giai đoạn vừa qua, nền kinh tế Việt Nam đã thể hiện khả năng chống chịu khá ấn tượng. Từ mức tăng trưởng chỉ 2,56% năm 2021, nền kinh tế đã phục hồi mạnh lên 8,02% năm 2022. Tuy nhiên, đà tăng này không duy trì được lâu khi năm 2023 giảm xuống 5,05%, phản ánh tác động từ cầu thế giới suy yếu và những hạn chế nội tại.

Đến năm 2024, tăng trưởng đã phục hồi lên khoảng 7,09%, đưa quy mô nền kinh tế lên hơn 476 tỷ USD. Tuy nhiên, vấn đề đáng lưu ý là chất lượng tăng trưởng vẫn chưa thực sự bền vững.

Một chỉ báo quan trọng là hệ số ICOR ở khu vực nhà nước vẫn ở mức cao, cho thấy hiệu quả sử dụng vốn còn hạn chế. Điều này phản ánh mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và lao động giá rẻ đã tiệm cận giới hạn.

Ngoài ra, tiêu dùng nội địa dù phục hồi nhưng chưa bứt phá, cho thấy cầu trong nước vẫn chưa trở thành động lực đủ mạnh cho tăng trưởng.

- Trong bối cảnh đó, vai trò của chính sách tài khóa thời gian qua được thể hiện ra sao, thưa ông?

TS Nguyễn Quốc Việt: Có thể khẳng định chính sách tài khóa đã hoàn thành rất tốt vai trò “trụ đỡ” của nền kinh tế trong giai đoạn vừa qua.

Tổng thu ngân sách nhà nước giai đoạn 2021–2025 ước đạt khoảng 9,5 triệu tỷ đồng, vượt xa mục tiêu đề ra. Điều này có được nhờ cải cách quản lý thuế, mở rộng cơ sở thu và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Ở chiều chi, Chính phủ đã điều hành theo hướng tiết kiệm chi thường xuyên, ưu tiên cho đầu tư phát triển và an sinh xã hội. Bội chi ngân sách được kiểm soát ở mức hợp lý, khoảng 3,1–3,2% GDP.

Tuy nhiên, một điểm nghẽn lớn là tiến độ giải ngân đầu tư công còn chậm, làm giảm hiệu quả của chính sách tài khóa.

- Theo quan điểm của ông, dư địa tài khóa hiện nay của Việt Nam được đánh giá như thế nào?

TS Nguyễn Quốc Việt: Dư địa tài khóa của Việt Nam hiện tương đối tích cực, đặc biệt là ở chỉ tiêu nợ công.

Tỷ lệ nợ công đã giảm từ 42,7% GDP năm 2021 xuống khoảng 34% năm 2024 và duy trì quanh mức 36–37% năm 2025, thấp hơn nhiều so với trần cho phép.

Đáng chú ý, cơ cấu nợ cũng được cải thiện theo hướng bền vững, với tỷ trọng nợ trong nước tăng lên hơn 70%. Việc vay trong nước thông qua trái phiếu Chính phủ kỳ hạn dài, lãi suất thấp giúp giảm rủi ro tỷ giá và áp lực trả nợ ngắn hạn.

Điều này tạo ra một “dư địa tài khóa” quan trọng, cho phép Chính phủ có thể mạnh dạn huy động vốn cho các dự án hạ tầng quy mô lớn mà vẫn đảm bảo an toàn tài chính quốc gia.

- Trong khi tài khóa có dư địa, chính sách tiền tệ đang đối mặt với những thách thức gì?

TS Nguyễn Quốc Việt: Khác với tài khóa, chính sách tiền tệ hiện đang chịu nhiều áp lực hơn.

Thứ nhất, nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng, khiến hệ thống tài chính dễ bị tổn thương trước các cú sốc lãi suất hoặc biến động tài sản.

Thứ hai, nợ xấu có xu hướng gia tăng, đặc biệt sau khi các chính sách giãn, hoãn nợ kết thúc, buộc các ngân hàng phải ghi nhận rủi ro thực chất.

Thứ ba, dòng vốn tín dụng vẫn tập trung nhiều vào bất động sản, trong khi giá tài sản đã tăng cao, tiềm ẩn nguy cơ bong bóng.

Những yếu tố này khiến dư địa nới lỏng tiền tệ trở nên hạn chế hơn so với trước.

- Theo ông, chính sách tài khóa cần chuyển đổi như thế nào để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng nhanh?

TS Nguyễn Quốc Việt: Chính sách tài khóa cần chuyển từ vai trò hỗ trợ sang vai trò dẫn dắt.

Điều này đòi hỏi Chính phủ phải mạnh dạn khai thác dư địa tài khóa, đặc biệt là thông qua đầu tư công quy mô lớn vào hạ tầng chiến lược như giao thông, năng lượng và hạ tầng số.

Các dự án này không chỉ tạo tăng trưởng ngắn hạn mà còn mở ra không gian phát triển mới cho nền kinh tế trong dài hạn.

Tuy nhiên, điều quan trọng là phải tháo gỡ điểm nghẽn giải ngân đầu tư công, thông qua cải cách thể chế, giảm thủ tục và nâng cao trách nhiệm thực thi.

- Vai trò của khu vực tư nhân và cơ chế PPP cần được nhìn nhận ra sao trong bối cảnh này?

TS Nguyễn Quốc Việt: Đầu tư công phải đóng vai trò “vốn mồi” để kích hoạt các nguồn lực từ khu vực tư nhân và nước ngoài.

Do đó, các mô hình đối tác công – tư (PPP) cần được thiết kế minh bạch hơn, đảm bảo quyền lợi của nhà đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực hạ tầng xanh và công nghệ cao.

Song song với đó, cải cách thể chế để giảm chi phí tuân thủ pháp luật cho doanh nghiệp là rất quan trọng, giúp khu vực tư nhân hấp thụ vốn hiệu quả hơn.

Phối hợp tài khoá và tiền tệ theo hướng cân bằng động

- Còn với chính sách tiền tệ, đâu là những ưu tiên trong thời gian tới, thưa ông?

TS Nguyễn Quốc Việt: Tôi cho rằng sẽ có ba ưu tiên lớn.

Thứ nhất là tái cơ cấu hệ thống ngân hàng gắn với xử lý nợ xấu, nâng cao năng lực tài chính, đặc biệt là tăng hệ số an toàn vốn.

Thứ hai là kiểm soát dòng vốn tín dụng, tránh chảy vào các lĩnh vực đầu cơ như bất động sản, đồng thời ưu tiên cho các ngành công nghệ cao, kinh tế xanh.

Thứ ba là điều hành tỷ giá linh hoạt để thích ứng với biến động bên ngoài, đồng thời giữ ổn định vĩ mô.

- Sự phối hợp giữa chính sách tài khóa và tiền tệ cần được thiết kế như thế nào?

TS Nguyễn Quốc Việt: Hai chính sách này cần được phối hợp theo nguyên tắc “cân bằng động”.

Tài khóa đóng vai trò kích thích tổng cầu và tổng cung, trong khi tiền tệ đảm bảo ổn định giá cả và thanh khoản.

Nếu một chính sách đi quá xa mà không có sự điều chỉnh của chính sách còn lại, sẽ dễ dẫn đến rủi ro như lạm phát hoặc lãi suất cao.

Ngoài ra, cần phát triển mạnh thị trường vốn để giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, tạo thêm kênh dẫn vốn dài hạn cho nền kinh tế.

- Cuối cùng, ông có kỳ vọng gì về giai đoạn phát triển sắp tới của nền kinh tế Việt Nam?

TS Nguyễn Quốc Việt: Tôi cho rằng Việt Nam đã có nền tảng khá vững chắc sau giai đoạn vừa qua.

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững, chúng ta không thể tiếp tục với tư duy và cách làm cũ.

Sự chuyển đổi trong điều hành chính sách tài khóa và tiền tệ, cùng với cải cách thể chế mạnh mẽ, sẽ là chìa khóa để khơi thông nguồn lực và đưa nền kinh tế bước vào một giai đoạn phát triển mới.

Nếu thực hiện tốt, Việt Nam hoàn toàn có thể hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.

-Trân trọng cảm ơn ông!