Đổi mới tư duy lập pháp: Nền tảng cho giai đoạn phát triển mới

- Thưa ông, trong bối cảnh yêu cầu phát triển đất nước, đặc biệt là kinh tế vĩ mô ngày càng cao, ông đánh giá thế nào về chất lượng và tiến độ xây dựng pháp luật của Quốc hội khóa XV?

ĐBQH Trương Xuân Cừ: Có thể khẳng định rằng, trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, công tác xây dựng pháp luật có nhiều chuyển biến tích cực cả về chất lượng lẫn tiến độ. Đây là nhiệm kỳ ghi dấu nhiều nỗ lực đổi mới, thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm, sự chủ động và cầu thị của các cơ quan trong hệ thống lập pháp.

Trước hết, chất lượng các dự án luật được nâng lên rõ rệt. Các đạo luật được ban hành trong nhiệm kỳ này thể hiện tính đồng bộ, khả thi và gắn chặt với thực tiễn phát triển đất nước. Mỗi dự án luật đều được xem xét kỹ lưỡng để bảo đảm phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh, đối ngoại, cũng như yêu cầu hội nhập quốc tế trong bối cảnh toàn cầu có nhiều biến động như xung đột khu vực hay các chính sách thương mại, thuế quan mới. Quốc hội đã kịp thời điều chỉnh, ban hành nhiều đạo luật quan trọng để thích ứng và tận dụng cơ hội từ bối cảnh đó.

Thứ hai, công tác thẩm tra và phản biện xã hội được tăng cường mạnh mẽ. Các Ủy ban của Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và đông đảo tầng lớp nhân dân đã tham gia đóng góp ý kiến sâu sắc, giúp cho mỗi dự án luật trở nên toàn diện và sát với thực tiễn hơn. Vai trò của các cơ quan soạn thảo cũng được thể hiện rõ nét khi đã làm việc nghiêm túc, cầu thị, lắng nghe ý kiến của chuyên gia và nhân dân, qua đó bảo đảm chất lượng các dự án trình Quốc hội.

Thứ ba, các đại biểu Quốc hội đã thể hiện tinh thần trách nhiệm rất cao. Dù đến từ các lĩnh vực khác nhau, song tất cả đều tích cực nghiên cứu, thảo luận, đóng góp ý kiến xác đáng, góp phần hoàn thiện nội dung các đạo luật trước khi thông qua. Bên cạnh đó, việc ứng dụng chuyển đổi số trong hoạt động của Quốc hội đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Hệ thống văn bản, tài liệu được số hóa, gửi và xử lý nhanh chóng, giúp tiết kiệm thời gian, nâng cao năng suất và chất lượng thảo luận.

Cuối cùng, công tác triển khai thi hành luật sau khi ban hành cũng được đặc biệt chú trọng. Các văn bản dưới luật như nghị định, thông tư được ban hành kịp thời, bảo đảm tính thống nhất và giúp pháp luật sớm đi vào cuộc sống.

- Ông có thể chia sẻ cụ thể hơn về cách thức làm việc, sự chuẩn bị và phối hợp giữa các cơ quan của Quốc hội, Chính phủ và các đại biểu trong quá trình lập pháp?

Trước hết, có thể khẳng định rằng công tác chuẩn bị cho hoạt động lập pháp trong nhiệm kỳ vừa qua được thực hiện rất nghiêm túc và bài bản. Các cơ quan soạn thảo luôn là những đơn vị đầu tiên và cũng là những đơn vị vất vả nhất, bởi họ phải tiếp cận thực tiễn, nghiên cứu chủ trương, đường lối của Đảng, cũng như xu hướng hội nhập quốc tế để xây dựng nội dung dự thảo phù hợp. Chính phủ đã chỉ đạo quyết liệt, giao nhiệm vụ cụ thể cho từng bộ, ban, ngành liên quan và thường xuyên đôn đốc tiến độ, bảo đảm mỗi dự án luật đều được chuẩn bị kỹ lưỡng ngay từ khâu đầu tiên.

Về phía Quốc hội, quy trình chuẩn bị và thẩm tra các dự án luật được tiến hành rất chặt chẽ và khoa học. Các Ủy ban của Quốc hội tham gia nghiên cứu, góp ý với tinh thần trách nhiệm cao, trong khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng chủ động định hướng thảo luận, tổng hợp ý kiến của các cơ quan soạn thảo và các đại biểu để bảo đảm nội dung thảo luận tại hội trường được tập trung, hiệu quả.

Các đại biểu Quốc hội cũng thể hiện tinh thần làm việc rất tích cực và trách nhiệm. Trên cơ sở nghiên cứu dự thảo luật, nắm bắt thực tiễn tại địa phương và lắng nghe ý kiến cử tri, các đại biểu đã đóng góp nhiều ý kiến sâu sắc, thiết thực nhất là về những vấn đề còn bất cập hoặc khó áp dụng trong thực tế.

Một điểm rất đáng ghi nhận trong nhiệm kỳ này là hình thức thảo luận được đổi mới, linh hoạt và hiệu quả hơn. Việc thảo luận tại tổ giúp các đại biểu có thêm không gian trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và phản ánh những vấn đề cụ thể từ thực tiễn. Sau đó, khi thảo luận tại hội trường, các ý kiến được tổng hợp, định hướng rõ ràng hơn, giúp cho phần tranh luận sâu sắc, có trọng tâm, trọng điểm.

- Các dự án luật, đặc biệt là các dự án luật liên quan đến phát triển kinh tế, có ý nghĩa như thế nào trong việc góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, thưa ông?

Mỗi quốc gia muốn phát triển bền vững đều cần nhận diện và tháo gỡ kịp thời những “điểm nghẽn” trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và ở Việt Nam, hệ thống pháp luật chính là công cụ quan trọng để thực hiện điều đó.

Trong nhiệm kỳ 2021 – 2026, đất nước ta phải đối mặt với nhiều biến động phức tạp cả trong nước lẫn quốc tế như đại dịch Covid-19, xung đột Nga - Ukraine, căng thẳng tại Trung Đông, hay những thay đổi lớn về thuế quan và thương mại toàn cầu. Trước bối cảnh đó, Chính phủ và Quốc hội đã chủ động rà soát, điều chỉnh, ban hành nhiều đạo luật và nghị quyết quan trọng nhằm thích ứng linh hoạt với tình hình mới. Chính nhờ những quyết sách kịp thời đó mà dù chịu tác động nặng nề của đại dịch, nền kinh tế Việt Nam vẫn duy trì được mức tăng trưởng dương, điều mà không phải quốc gia nào cũng làm được.

Cùng với đó, hệ thống pháp luật về đầu tư công, quản lý các công trình trọng điểm quốc gia, cũng như các chính sách thúc đẩy giải ngân và phát triển hạ tầng được hoàn thiện đồng bộ hơn. Chính phủ, Thủ tướng và các bộ ngành đã tăng cường kiểm tra, giám sát, đánh giá tiến độ thực hiện để bảo đảm hiệu quả đầu tư, qua đó tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Ngoài ra, các dự án luật mới còn mở ra cơ chế, chính sách mang tính đột phá nhằm khuyến khích các địa phương có tiềm năng trở thành đầu tàu kinh tế, đồng thời hỗ trợ các vùng còn khó khăn thông qua chính sách an sinh, y tế, giáo dục và phúc lợi xã hội. Nhờ vậy, phát triển kinh tế đi đôi với phát triển xã hội, hướng đến mục tiêu “không ai bị bỏ lại phía sau”.

Có thể khẳng định rằng, trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, việc chủ động xây dựng, hoàn thiện và triển khai các dự án luật về phát triển kinh tế đã giúp Việt Nam không chỉ trụ vững, mà còn tạo được bước chuyển mạnh mẽ, vững chắc để tiến vào kỷ nguyên phát triển mới.

- Theo ông, trong thời gian qua, những dự luật nào được Quốc hội thông qua nhanh chóng, kịp thời và mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế nước ta?

Trong giai đoạn đại dịch Covid-19, chúng ta đã có những điều chỉnh rất linh hoạt trong khuôn khổ pháp luật. Bên cạnh việc ban hành các nghị quyết của Quốc hội để kịp thời ứng phó với tình hình, nhiều quy định liên quan đến phục hồi và phát triển kinh tế sau dịch cũng được điều chỉnh, tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân vượt qua khó khăn.

Trong các dự án luật quan trọng, Luật Đất đai (sửa đổi) có thể xem là một trong những đạo luật then chốt, vì vấn đề quản lý, sử dụng đất đai luôn là lĩnh vực phức tạp và có tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội. Luật mới đã có nhiều điểm đổi mới về quy hoạch, giải phóng mặt bằng, sử dụng đất hiệu quả, góp phần tháo gỡ những “nút thắt” tồn tại lâu nay.

Cùng với đó, Luật Quy hoạch và Luật Nhà ở (sửa đổi) cũng được hoàn thiện, trong đó đặc biệt chú trọng đến chính sách nhà ở xã hội, nhà ở cho người thu nhập thấp, giúp đảm bảo an sinh và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các nhóm dân cư.

Bên cạnh các đạo luật kinh tế, Quốc hội cũng đã thông qua hoặc điều chỉnh nhiều đạo luật về an ninh - quốc phòng, nhằm thích ứng với tình hình thế giới có nhiều biến động, bảo đảm ổn định chính trị và môi trường hòa bình cho phát triển kinh tế đất nước.

Nhìn chung, hệ thống pháp luật của chúng ta thời gian qua được xây dựng và cập nhật rất kịp thời, phản ánh tinh thần chủ động, linh hoạt của Quốc hội và Chính phủ trong việc đồng hành cùng người dân, doanh nghiệp, cũng như tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới.

- Trong quá trình thảo luận và xem xét các dự án luật tại các kỳ họp, có những khó khăn hay trở ngại đặc thù nào, nhất là trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, thưa ông?

Thực ra, dù chúng ta đã có sự chuẩn bị rất kỹ lưỡng và thận trọng trong quá trình xây dựng pháp luật, nhưng không thể tránh khỏi những khó khăn nhất định. Bởi thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội luôn biến động không ngừng, có những thay đổi diễn ra từng ngày, thậm chí từng giờ, khiến cho việc dự báo và phản ứng của pháp luật đôi khi chưa thể theo kịp.

Một bộ luật, dù được chuẩn bị chu đáo đến đâu, cũng cần một khoảng thời gian khá dài để hình thành, thường là qua một hoặc hai kỳ họp Quốc hội. Trong thời gian đó, bối cảnh thực tế có thể đã thay đổi, khiến cho một số quy định khi ban hành không còn hoàn toàn phù hợp. Vì vậy, điều quan trọng là sau khi luật được thông qua, nếu phát hiện những điểm nghẽn hoặc quy định chưa sát với thực tiễn, chúng ta phải kịp thời rà soát, điều chỉnh, bổ sung để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống.

Bên cạnh đó, một thách thức lớn khác chính là vấn đề thể chế. Việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là quá trình vừa mang tính lý luận, vừa mang tính thực tiễn sâu sắc. Nền kinh tế thị trường là thành quả văn minh của nhân loại, do đó việc xây dựng một hệ thống pháp luật phù hợp, vừa đảm bảo tính cạnh tranh, vừa giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa là yêu cầu rất cao, đòi hỏi thời gian nghiên cứu và thử nghiệm nghiêm túc.

Tuy còn những khó khăn, nhưng nhìn tổng thể, có thể khẳng định rằng nhiệm kỳ vừa qua là một nhiệm kỳ rất thành công khi các dự án luật được chuẩn bị công phu, quá trình thảo luận dân chủ, thẳng thắn, và quan trọng hơn cả là tinh thần cầu thị, sẵn sàng lắng nghe để pháp luật ngày càng hoàn thiện, phù hợp hơn với sự phát triển của đất nước.

- Với một nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đầy bận rộn, khẩn trương và nhiều dấu ấn, ông kỳ vọng như thế nào về hoạt động của Quốc hội khóa XVI trong thời gian tới?

Với một nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đầy bận rộn, khẩn trương và nhiều dấu ấn, tôi rất kỳ vọng rằng Quốc hội khóa XVI sẽ tiếp tục kế thừa và phát huy những thành tựu đã đạt được, đồng thời có những bước đột phá mới để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn tới.

Trước hết, chuyển đổi số cần được coi là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong mọi hoạt động của Quốc hội từ công tác lập pháp, giám sát cho đến tiếp xúc cử tri sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều hành, tính minh bạch, cũng như khả năng tương tác giữa cơ quan dân cử với người dân. Đây chắc chắn sẽ là bước tiến quan trọng để Quốc hội hoạt động ngày càng hiện đại và gần gũi hơn với xã hội.

Tiếp theo, trong công tác xây dựng và hoàn thiện pháp luật, các cơ quan được giao soạn thảo, thẩm định cần chuẩn bị kỹ lưỡng, chu đáo hơn nữa từ khâu nghiên cứu, khảo sát thực tiễn cho đến việc tổng hợp ý kiến phản biện. Mỗi dự án luật cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học, thực tiễn và có tính khả thi cao, để khi ban hành có thể nhanh chóng đi vào cuộc sống.

Bên cạnh đó, Quốc hội khóa tới cũng cần tiếp tục đổi mới phương pháp làm việc, chủ động hơn trong việc xây dựng chương trình, gửi tài liệu sớm hơn để các cơ quan thẩm tra, thẩm định có điều kiện nghiên cứu sâu, góp ý hiệu quả. Đồng thời, cần phát huy mạnh mẽ hơn vai trò phản biện xã hội bao gồm ý kiến của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị = xã hội và đặc biệt là người dân. Bởi chính họ là những người trực tiếp thực thi pháp luật, nên tiếng nói từ thực tiễn sẽ giúp luật pháp của chúng ta gần gũi, sát thực hơn và thực sự phát huy hiệu quả.

Tôi tin rằng, với tinh thần đổi mới, trách nhiệm và khát vọng phát triển, Quốc hội khóa XVI sẽ tiếp tục đồng hành cùng Chính phủ và toàn dân, góp phần đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ và bền vững hơn.

Xin trân trọng cảm ơn ông!