Nâng ngưỡng miễn thuế với hộ kinh doanh: Giảm áp lực tuân thủ nhưng không buông lỏng quản lý

Ngày 24/4, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi các luật thuế, bỏ ngưỡng miễn thuế 500 triệu đồng/năm và giao Chính phủ quy định lại. Trong dự thảo nghị định hướng dẫn, Bộ Tài chính đề xuất nâng ngưỡng lên 1 tỷ đồng/năm, qua đó khoảng 2,5 triệu hộ kinh doanh có thể được miễn thuế, giảm đáng kể áp lực tuân thủ.

Xung quanh vấn đề này, Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance có cuộc trò chuyện với Luật Sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám Đốc, Công Ty Luật TNHH TGS (Thuộc Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội).

Nâng ngưỡng sẽ giúp tập trung quản lý vào nhóm có doanh thu cao hơn

- Luật sư đánh giá như thế nào về những động thái của cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình điều hành chính sách thuế với hộ kinh doanh thời gian qua?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Xét dưới góc độ pháp luật thuế, ngưỡng doanh thu không chịu thuế hiện được quy định trong Luật Thuế giá trị gia tăng và có liên thông với thuế thu nhập cá nhân đối với cá nhân kinh doanh. Tuy nhiên, trong bối cảnh chi phí đầu vào, chi phí sinh hoạt và mặt bằng giá tăng mạnh, việc duy trì ngưỡng thấp đã làm sai lệch bản chất thu nhập chịu thuế, bởi doanh thu không phản ánh lợi nhuận thực tế. Vì vậy, điều chỉnh ngưỡng là cần thiết để đảm bảo chính sách thuế bám sát thực tiễn và tránh áp dụng cơ học nghĩa vụ thuế với các hộ kinh doanh rất nhỏ.

Ở góc độ quản lý, ngưỡng quá thấp khiến cơ quan thuế phải phân tán nguồn lực cho số lượng lớn hộ nhỏ lẻ, trong khi số thu mang lại không đáng kể. Việc nâng ngưỡng sẽ giúp tập trung quản lý vào nhóm có doanh thu cao hơn, qua đó nâng hiệu quả thu ngân sách và phù hợp với nguyên tắc quản lý rủi ro trong thuế.

Đồng thời, điều chỉnh này còn góp phần tạo động lực cho hộ kinh doanh mở rộng quy mô, hạn chế tâm lý “giữ nhỏ” để né thuế. Khi được thiết kế hợp lý, việc nâng ngưỡng không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn giúp đảm bảo công bằng thuế, đồng bộ chính sách và hỗ trợ phát triển khu vực kinh tế tư nhân theo hướng bền vững.

-  Nhiều ý kiến co rằng đề xuất nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế cho hộ, cá nhân kinh doanh từ 500 triệu đồng lên 1 tỷ đồng/năm được nhiều người ủng hộ. Nếu điều chỉnh, chính sách mới sẽ tác động như thế nào đến quyền và nghĩa vụ của hộ kinh doanh?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Việc điều chỉnh ngưỡng doanh thu chịu thuế, nếu thiết kế hợp lý, sẽ tác động trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của hộ kinh doanh, đồng thời thay đổi cách thực hiện nghĩa vụ tài chính của nhóm này trong hệ thống thuế.

Về quyền lợi, nâng ngưỡng sẽ giúp nhiều hộ kinh doanh nhỏ được miễn thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân, qua đó giảm gánh nặng tài chính và chi phí tuân thủ. Điều này tạo điều kiện để ổn định hoạt động, tích lũy vốn và mở rộng kinh doanh, đồng thời giảm áp lực kê khai, hạn chế rủi ro vi phạm do sai sót.

Ở chiều ngược lại, các hộ có doanh thu vượt ngưỡng sẽ phải thực hiện nghĩa vụ thuế đầy đủ và chặt chẽ hơn, khi cơ quan quản lý tập trung kiểm soát nhóm có quy mô lớn. Điều này góp phần nâng cao kỷ luật và hiệu quả quản lý thuế.

Chính sách mới cũng có thể cải thiện hành vi tuân thủ, giảm động cơ “né ngưỡng”, tăng tính minh bạch và cạnh tranh công bằng giữa các chủ thể. Về dài hạn, đây còn là động lực thúc đẩy hộ kinh doanh mở rộng quy mô và chuyển đổi sang doanh nghiệp. Tổng thể, việc điều chỉnh giúp cân bằng giữa giảm gánh nặng cho nhóm nhỏ và tăng trách nhiệm với nhóm lớn, qua đó nâng hiệu quả quản lý và hỗ trợ phát triển bền vững.

-  Vậy, chúng ta có cần lo ngại việc thay đổi ngưỡng sẽ khiến phát sinh tình trạng “lách luật”, chia nhỏ doanh thu để né thuế?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Lo ngại về tình trạng “lách luật”, chia nhỏ doanh thu để né ngưỡng chịu thuế là có cơ sở, nhất là khi khu vực hộ kinh doanh còn nhỏ lẻ và việc kiểm soát doanh thu chưa chặt chẽ. Tuy nhiên, đây không phải hệ quả tất yếu của việc điều chỉnh chính sách mà phụ thuộc vào cách thiết kế quy định và cơ chế quản lý thuế đi kèm.

Về pháp lý, Luật Quản lý thuế 2019 đã quy định quản lý theo rủi ro, trao quyền cho cơ quan thuế trong ấn định thuế, kiểm tra, thanh tra và xử lý hành vi khai sai, trốn thuế. Pháp luật cũng có cơ chế nhận diện các trường hợp che giấu doanh thu, phân tán hoạt động hoặc sử dụng nhiều mã số thuế để giảm nghĩa vụ, nên về công cụ không thiếu để kiểm soát hành vi “chia nhỏ”.

Tuy vậy, nếu ngưỡng chịu thuế thiết kế “cứng”, thiếu tiêu chí bổ trợ, nguy cơ bị lợi dụng vẫn tồn tại, như việc tách hộ kinh doanh trong gia đình hoặc phân chia hoạt động mang tính hình thức. Do đó, cần bổ sung tiêu chí về địa điểm, ngành nghề, liên kết nhân sự – tài chính, đồng thời tăng ứng dụng công nghệ, kết nối dữ liệu hóa đơn điện tử, thanh toán và thương mại điện tử để kiểm soát doanh thu thực tế.

Ở góc độ chính sách, một ngưỡng hợp lý sẽ tự giảm động cơ “lách luật”, vì nghĩa vụ thuế không còn quá lớn. Tổng thể, nguy cơ có thể kiểm soát nếu điều chỉnh ngưỡng đi kèm hoàn thiện pháp luật và tăng cường quản lý; vấn đề cốt lõi nằm ở thiết kế chính sách và năng lực thực thi.

Doanh thu tính thuế cần phản ánh đúng bản chất kinh tế của giao dịch

-  Về nguyên tắc pháp lý, cần đảm bảo những yếu tố nào để việc xác định doanh thu tính thuế minh bạch, công bằng?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Về nguyên tắc pháp lý, việc xác định doanh thu tính thuế đối với hộ kinh doanh phải bảo đảm minh bạch, công bằng và có khả năng kiểm chứng, theo tinh thần của Luật Quản lý thuế 2019.

Trước hết, doanh thu tính thuế cần phản ánh đúng bản chất kinh tế của giao dịch, không chỉ dựa vào kê khai mà phải được kiểm chứng qua hóa đơn, chứng từ, dòng tiền và dữ liệu liên quan, bảo đảm tính xác thực và truy vết.

Thứ hai, phải bảo đảm công bằng, tức các chủ thể có quy mô và bản chất kinh doanh tương đương phải chịu nghĩa vụ thuế tương tự. Vì vậy, ngoài ngưỡng doanh thu chung, cần có phân loại theo ngành nghề, đặc thù và biên lợi nhuận để tránh bất hợp lý.

Thứ ba, phương pháp xác định doanh thu phải minh bạch, dễ hiểu, giúp người nộp thuế biết rõ căn cứ tính thuế, hạn chế phụ thuộc vào ấn định chủ quan của cơ quan thuế.

Thứ tư, chính sách cần nhất quán, ổn định, tránh thay đổi đột ngột hoặc áp dụng khác nhau giữa các địa phương, qua đó tạo sự chủ động và niềm tin cho người nộp thuế.

Cuối cùng, cần áp dụng quản lý rủi ro, tập trung kiểm tra các trường hợp bất thường thay vì kiểm soát đồng loạt, vừa nâng hiệu quả quản lý vừa giảm chi phí tuân thủ.

Tổng thể, việc xác định doanh thu tính thuế cần dựa trên hệ thống tiêu chí rõ ràng, có thể kiểm chứng và gắn với công cụ quản lý hiện đại để vừa bảo đảm hiệu quả điều tiết, vừa bảo vệ quyền lợi người nộp thuế.

- Chính sách này đang được kỳ vọng là sẽ tạo động lực để hộ kinh doanh chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Ông có nghĩ như vậy không?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Việc điều chỉnh ngưỡng doanh thu chịu thuế đối với hộ kinh doanh, nếu được thiết kế hợp lý, có thể tạo ra động lực nhất định thúc đẩy quá trình chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp, tuy nhiên mức độ tác động sẽ phụ thuộc lớn vào cách xây dựng tổng thể chính sách thuế và môi trường pháp lý liên quan.

Trước hết, cần nhìn nhận rằng một trong những rào cản lớn khiến hộ kinh doanh chưa muốn chuyển đổi thành doanh nghiệp là sự chênh lệch về nghĩa vụ pháp lý và chi phí tuân thủ. Hộ kinh doanh hiện nay áp dụng cơ chế thuế đơn giản, trong khi doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, hóa đơn, báo cáo và chịu sự điều chỉnh chặt chẽ hơn của pháp luật, bao gồm cả Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật Quản lý thuế 2019. Do đó, nếu việc nâng ngưỡng chịu thuế chỉ dừng lại ở việc giảm nghĩa vụ thuế cho hộ kinh doanh nhỏ thì trong ngắn hạn có thể làm giảm động lực chuyển đổi, bởi các hộ sẽ có xu hướng tiếp tục duy trì mô hình hiện tại để tận dụng lợi thế chi phí thấp.

Tuy nhiên, ở góc độ dài hạn, chính sách này vẫn có thể góp phần thúc đẩy chuyển đổi nếu được đặt trong một cấu trúc chính sách hợp lý. Khi ngưỡng doanh thu được nâng lên, hệ thống sẽ phân hóa rõ ràng hơn giữa hai nhóm: nhóm hộ kinh doanh nhỏ, quy mô thấp và nhóm có doanh thu lớn, tiệm cận quy mô doanh nghiệp. Đối với nhóm thứ hai, việc tiếp tục hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh sẽ ngày càng kém hiệu quả do bị kiểm soát chặt hơn về thuế, hóa đơn và minh bạch tài chính. Khi đó, việc chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp sẽ trở thành lựa chọn hợp lý để tiếp cận các quyền lợi như khấu trừ thuế giá trị gia tăng, mở rộng thị trường, ký kết hợp đồng lớn và tiếp cận tín dụng.

Ngoài ra, chính sách thuế hợp lý còn giúp giảm “rào cản tâm lý” đối với việc mở rộng quy mô. Trong thực tế, nhiều hộ kinh doanh có xu hướng “giữ nhỏ” để tránh vượt ngưỡng chịu thuế. Khi ngưỡng này được điều chỉnh phù hợp với thực tiễn, động cơ kìm hãm tăng trưởng sẽ giảm, qua đó tạo điều kiện để hộ kinh doanh phát triển tự nhiên đến một quy mô mà tại đó việc chuyển đổi thành doanh nghiệp trở nên cần thiết và có lợi hơn.

Tuy vậy, để chính sách thực sự tạo động lực chuyển đổi, cần có sự đồng bộ với các quy định pháp luật liên quan. Điều này bao gồm việc đơn giản hóa chế độ kế toán cho doanh nghiệp nhỏ, giảm chi phí tuân thủ, có cơ chế hỗ trợ về thuế trong giai đoạn đầu chuyển đổi, cũng như tạo điều kiện thuận lợi về tiếp cận vốn và thị trường. Nếu không có các yếu tố hỗ trợ này, việc nâng ngưỡng chịu thuế chỉ có tác động hạn chế và thậm chí có thể làm kéo dài tình trạng “phi chính thức” của khu vực hộ kinh doanh.

Tổng thể, có thể khẳng định rằng việc điều chỉnh ngưỡng doanh thu chịu thuế không phải là yếu tố quyết định duy nhất, nhưng là một công cụ chính sách quan trọng. Nếu được thiết kế trong một hệ sinh thái pháp lý đồng bộ, chính sách này có thể góp phần tạo động lực hợp lý để hộ kinh doanh chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp theo hướng tự nhiên, bền vững và phù hợp với định hướng phát triển kinh tế tư nhân của Nhà nước.

-  Vậy, luật sư có kiến nghị gì để việc sửa đổi quy định lần này vừa đảm bảo thu ngân sách, vừa không gây áp lực cho hộ kinh doanh nhỏ?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Để sửa đổi ngưỡng doanh thu chịu thuế đối với hộ kinh doanh vừa đảm bảo mục tiêu thu ngân sách vừa không tạo áp lực cho khu vực nhỏ lẻ, cần tiếp cận theo hướng cân bằng lợi ích và thiết kế chính sách linh hoạt, có phân tầng rõ ràng. Trước hết, ngưỡng chịu thuế nên được điều chỉnh theo biến động kinh tế như lạm phát, thu nhập bình quân và đặc thù từng lĩnh vực, thay vì duy trì cố định trong thời gian dài. Cách tiếp cận này giúp loại trừ nhóm thu nhập thấp khỏi diện chịu thuế, đồng thời vẫn đảm bảo nguồn thu từ nhóm có khả năng đóng góp cao hơn.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế xác định doanh thu theo hướng sát thực tế, giảm phụ thuộc vào phương pháp khoán. Việc đẩy mạnh áp dụng hóa đơn điện tử, dữ liệu thanh toán và các nền tảng số sẽ giúp minh bạch hóa doanh thu, hạn chế thất thu và giảm tranh chấp giữa người nộp thuế với cơ quan quản lý. Đồng thời, cần bổ sung các quy định nhằm ngăn chặn hành vi “lách luật”, đặc biệt là tình trạng chia tách hộ kinh doanh mang tính hình thức để né thuế, và trao quyền rõ ràng hơn cho cơ quan thuế trong việc hợp nhất doanh thu khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Để giảm áp lực tuân thủ, cần đơn giản hóa thủ tục kê khai, nộp thuế, đồng thời thiết kế cơ chế chuyển tiếp phù hợp đối với các hộ mới vượt ngưỡng chịu thuế, như miễn, giảm thuế trong thời gian đầu hoặc áp dụng phương pháp tính thuế đơn giản. Về dài hạn, chính sách thuế cần gắn với các giải pháp hỗ trợ chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, từ ưu đãi thuế đến hỗ trợ kế toán, tín dụng và đào tạo quản trị. Khi môi trường pháp lý thuận lợi và chi phí tuân thủ hợp lý, khu vực này sẽ có động lực phát triển bền vững, qua đó tạo nguồn thu ổn định hơn cho ngân sách nhà nước.

Trân trọng cảm ơn ông!