'Nếu không cải cách thể chế, 10 năm nữa DNNN vẫn loay hoay với bài toán cũ'

Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước và doanh nghiệp nhà nước được ban hành trong bối cảnh đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công, tăng cường vai trò dẫn dắt của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong các ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, vấn đề không chỉ nằm ở định hướng chính sách, mà nằm ở khả năng chuyển hóa các chủ trương này thành thể chế cụ thể và cơ chế thực thi hiệu quả trong thực tế. Từ góc nhìn đó, bài toán cải cách doanh nghiệp nhà nước tiếp tục được đặt trong mối quan hệ giữa tư duy quản lý, thiết kế chính sách và năng lực tổ chức thực hiện.

Về vấn đề này, Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance có cuộc trò chuyện với TS. Nguyễn Đình Cung – nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM).

Nghị quyết 79 có sự thay đổi về tư duy với doanh nghiệp nhà nước

-Theo ông, đâu là những thay đổi đáng chú ý nhất trong Nghị quyết 79-NQ/TW lần này so với các chủ trương, chính sách trước đây về phát triển kinh tế nhà nước và doanh nghiệp nhà nước?

TS. Nguyễn Đình Cung: Theo tôi, điểm đáng chú ý nhất của Nghị quyết 79 lần này là cách tiếp cận đã có sự thay đổi rõ rệt so với trước đây. Thay vì chỉ nhấn mạnh chung chung vai trò của kinh tế nhà nước, Nghị quyết đã bắt đầu nhìn nhận vấn đề theo hướng có cấu trúc và cụ thể hơn, xác định rõ chức năng, vị trí của từng bộ phận trong khu vực kinh tế nhà nước. Trong đó, doanh nghiệp nhà nước được xác định là lực lượng vật chất quan trọng để dẫn dắt ở những ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược của nền kinh tế.

Một điểm mới khác là tư duy quản lý đã chuyển dần từ cách làm nặng về kiểm soát chi tiết sang quản trị theo mục tiêu và hiệu quả tổng thể. Tức là thay vì can thiệp quá sâu vào hoạt động cụ thể của doanh nghiệp, Nhà nước sẽ hướng tới quản lý bằng các chỉ tiêu, mục tiêu lớn và kết quả đầu ra. Đây là cách tiếp cận phù hợp hơn với cơ chế thị trường và thông lệ quản trị hiện đại.

Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu khá rõ về việc nâng cấp quản trị doanh nghiệp nhà nước theo chuẩn mực quốc tế. Điều này rất quan trọng, bởi nếu không thay đổi cách quản trị thì rất khó nâng cao hiệu quả hoạt động cũng như năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới.

Ngoài ra, lần này cũng đã xuất hiện nhiều cơ chế mang tính mở hơn cho doanh nghiệp nhà nước. Chẳng hạn như cho phép tăng vốn để mở rộng quy mô hoạt động, giữ lại lợi nhuận nhiều hơn để tái đầu tư, thúc đẩy hợp nhất, sáp nhập nhằm hình thành các doanh nghiệp lớn có sức cạnh tranh cao hơn. Đặc biệt, Nghị quyết đã đề cập khá rõ tới việc thu hút nhân tài theo cơ chế thị trường, thay vì bó buộc trong các cơ chế cứng nhắc như trước đây.

Một điểm tôi đánh giá tích cực nữa là môi trường hoạt động của doanh nghiệp đã được chú trọng hơn. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu thanh tra, kiểm tra không được gây cản trở, tạo áp lực không cần thiết cho doanh nghiệp. Đồng thời, vai trò của SCIC cũng được đặt ra theo hướng lớn hơn, với kỳ vọng từng bước phát triển thành một quỹ đầu tư quốc gia hoạt động chuyên nghiệp và hiệu quả hơn trong tương lai.

- Nhiều ý kiến cho rằng khu vực doanh nghiệp nhà nước hiện vẫn chưa phát huy được đầy đủ vai trò và nguồn lực vốn có. Theo ông, Nghị quyết 79 liệu có thể trở thành cú hích đủ mạnh để tháo gỡ những điểm nghẽn tồn tại lâu nay của khu vực này?

TS. Nguyễn Đình Cung: Nghị quyết đã chỉ ra đúng hướng, nhưng vấn đề quan trọng nhất vẫn là khâu thực thi. Điều cần làm bây giờ là phải chuyển tải được tinh thần của Nghị quyết 79 thành những nội dung cụ thể, rõ ràng: cần làm gì, làm như thế nào, giải quyết vấn đề nào trước, từ đó mới có thể xây dựng chính sách và hoàn thiện pháp luật để triển khai hiệu quả trong thực tế.

Hiện nay, mâu thuẫn lớn nhất của doanh nghiệp nhà nước nằm ở mối quan hệ giữa quyền và trách nhiệm. Tổng giám đốc hay người điều hành doanh nghiệp trên thực tế chưa có đủ quyền để quyết định nhiều vấn đề quan trọng. Một giám đốc doanh nghiệp sẽ rất khó làm được việc nếu vẫn duy trì tư duy cũ là mọi vấn đề đều phải xin ý kiến qua nhiều cấp, nhiều cơ quan khác nhau.

Trong khi đó, nếu quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế thì quyền thuộc về ai, người đó phải có quyền điều hành và đồng thời chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Quyền phải đi liền với trách nhiệm. Khi đã giao quyền thì phải để người điều hành được chủ động quyết định và tự chịu trách nhiệm, các tổ chức khác không nên can thiệp quá sâu vào hoạt động quản trị doanh nghiệp.

Tôi cho rằng lần này cần thay đổi tư duy một cách hệ thống, thực hiện phân cấp, phân quyền thực chất để người được giao quyền có thể tự chủ trong điều hành và chịu trách nhiệm đến cùng với kết quả hoạt động của doanh nghiệp.

Một điểm nghẽn khác là mâu thuẫn giữa mục tiêu kinh doanh và nhiệm vụ chính trị. Trong thời gian dài, chúng ta chưa tách bạch rõ hai nhiệm vụ này. Nhiều doanh nghiệp được giao nhiệm vụ chính trị nhưng không được phân bổ đầy đủ nguồn lực, dẫn tới phải dùng nguồn thu từ hoạt động kinh doanh để bù đắp, làm méo mó hiệu quả tài chính và hạch toán của doanh nghiệp.

Nghị quyết lần này đã đặt ra yêu cầu phải đánh giá đầy đủ cả lợi ích và chi phí xã hội theo thông lệ quốc tế, đồng thời phải đảm bảo nguồn vốn tương ứng khi giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp nhà nước. Đây là hướng đi đúng, nhưng điều quan trọng là phải được cụ thể hóa bằng các quy định và cơ chế đủ rõ để có thể triển khai hiệu quả trong thực tế.

- Ông nhiều lần nhấn mạnh đến vấn đề thể chế. Theo ông, đâu là rủi ro điểm nghẽn lớn nhất trong quá trình thực thi các định hướng như Nghị quyết 79?

TS. Nguyễn Đình Cung: Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc chúng ta thiếu chủ trương hay thiếu định hướng phát triển. Thực tế, trong nhiều năm qua, các nghị quyết, chiến lược hay định hướng lớn đều đã nêu rất đúng và rất trúng vấn đề. Chúng ta nói nhiều về vai trò của kinh tế thị trường, về tái cơ cấu nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước… nhưng điều đáng suy nghĩ là sau 10-15 năm, nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chuyển biến khá chậm.

Theo tôi, nguyên nhân quan trọng nhất là chúng ta đang thiếu một “đội ngũ ở giữa” – tức là đội ngũ có đủ năng lực để chuyển hóa các định hướng chính trị, các chủ trương lớn thành chính sách cụ thể, có thể triển khai được trong thực tế. Từ một nghị quyết đúng đến một chính sách hiệu quả là cả một quá trình rất dài, đòi hỏi năng lực phân tích, thiết kế thể chế và tổ chức thực thi rất cao. Nếu không làm rõ được nội hàm cụ thể của từng chủ trương, không trả lời được phải làm gì, làm như thế nào, ai làm và chịu trách nhiệm ra sao thì cuối cùng chủ trương vẫn chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.

Một vấn đề nữa, theo tôi, là tư duy làm luật hiện nay vẫn còn nặng về quản lý và kiểm soát. Nói thẳng ra, nhiều quy định đang được xây dựng trong một trạng thái “sợ hãi”: sợ không quản được, sợ thất thoát, sợ sai và đặc biệt là sợ trách nhiệm. Chính tâm lý đó khiến hệ thống pháp luật ngày càng chặt chẽ theo hướng tiền kiểm, quy định rất nhiều thủ tục, xin phép, phê duyệt và ràng buộc hành chính.

Hệ quả là doanh nghiệp bị bó buộc trong rất nhiều tầng nấc thủ tục, không có đủ không gian để chủ động sáng tạo hay tự chịu trách nhiệm theo cơ chế thị trường. Trong khi đó, đáng lẽ tư duy quản lý hiện đại phải là tạo ra một hệ thống mà ở đó doanh nghiệp được quyền tự vận hành, tự quyết định trong khuôn khổ pháp luật, còn Nhà nước tập trung giám sát bằng kết quả đầu ra, bằng tính minh bạch và bằng kỷ luật thị trường.

Tôi cho rằng nếu không thay đổi tư duy thể chế theo hướng đó thì rất khó tạo ra đột phá thực sự. Bởi cuối cùng, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực hay vốn đầu tư, mà phụ thuộc rất lớn vào chất lượng thể chế và mức độ tự do vận hành của doanh nghiệp trong nền kinh tế.

Cần tách bạch rõ nhiệm vụ kinh doanh và nhiệm vụ chính trị, công ích

- Liên quan đến cơ chế tài chính, ông từng cho rằng cách hiểu về “bảo toàn vốn” hiện nay là chưa phù hợp. Ông có thể nói rõ hơn?

TS. Nguyễn Đình Cung: Đúng vậy. Nếu hiểu “bảo toàn vốn” theo nghĩa là năm nào cũng phải đảm bảo không được lỗ, không được suy giảm vốn trong bất kỳ hoàn cảnh nào, thì đó là một cách hiểu chưa phù hợp với bản chất của hoạt động đầu tư và phát triển doanh nghiệp.

Thực tế, đầu tư – đặc biệt là đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo hay các lĩnh vực có tính dẫn dắt – luôn đi kèm rủi ro. Doanh nghiệp có thể phải chấp nhận thua lỗ trong giai đoạn đầu, thậm chí kéo dài 5–10 năm, do chi phí nghiên cứu, triển khai và hoàn thiện công nghệ là rất lớn. Tuy nhiên, nếu mô hình thành công và đi vào quỹ đạo tăng trưởng, thì giá trị tạo ra trong dài hạn có thể vượt trội rất nhiều so với chi phí ban đầu.

Vì vậy, Nhà nước cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn, chấp nhận mức độ rủi ro nhất định trong đầu tư của doanh nghiệp nhà nước, thay vì chỉ đặt nặng yêu cầu an toàn ngắn hạn hay tránh lỗ bằng mọi giá. Nếu cứ giữ tư duy “không được lỗ” một cách cứng nhắc, thì doanh nghiệp sẽ không dám đầu tư vào lĩnh vực mới, không dám thử nghiệm mô hình mới, và do đó cũng không thể đảm nhận vai trò dẫn dắt hay tạo đột phá trong nền kinh tế.

Nói cách khác, nếu không thay đổi cách hiểu về bảo toàn vốn theo hướng gắn với hiệu quả dài hạn và chấp nhận rủi ro hợp lý, thì doanh nghiệp nhà nước sẽ tiếp tục bị bó hẹp trong các hoạt động an toàn, thiếu động lực đổi mới và khó nâng cao năng lực cạnh tranh thực chất.

- Vậy theo quan điểm của ông, chúng ta cần thay đổi điều gì để khu vực này thực sự bứt phá trong giai đoạn tới?

TS. Nguyễn Đình Cung: Theo tôi, điều kiện tiên quyết là phải thay đổi tư duy trong cách tiếp cận và quản lý doanh nghiệp nhà nước. Nếu vẫn duy trì cơ chế quản trị cũ, tư duy hành chính hóa hoạt động doanh nghiệp và cách điều hành nặng về kiểm soát thay vì trao quyền, thì rất khó để doanh nghiệp nhà nước phát huy được vai trò dẫn dắt như kỳ vọng.

Điều quan trọng nhất là phải trao quyền thực chất cho doanh nghiệp, đi kèm với trách nhiệm rõ ràng và cơ chế giám sát minh bạch. Doanh nghiệp phải được quyền chủ động trong đầu tư, kinh doanh, sử dụng vốn, nhân sự và chịu trách nhiệm đến cùng về hiệu quả hoạt động của mình. Không thể vừa yêu cầu doanh nghiệp cạnh tranh theo cơ chế thị trường, vừa áp dụng tư duy quản lý theo kiểu “xin - cho” hay can thiệp quá sâu vào hoạt động điều hành.

Bên cạnh đó, cần tách bạch rõ giữa nhiệm vụ kinh doanh và nhiệm vụ chính trị, công ích. Nếu doanh nghiệp phải thực hiện nhiệm vụ chính trị thì cần có cơ chế đặt hàng, bù đắp chi phí minh bạch, thay vì để các nhiệm vụ này làm méo mó hiệu quả kinh doanh và khiến doanh nghiệp khó đánh giá đúng năng lực thực chất.

Một yêu cầu rất quan trọng khác là phải áp dụng các chuẩn mực quản trị hiện đại theo thông lệ quốc tế. Doanh nghiệp nhà nước muốn trở thành lực lượng dẫn dắt thì phải vận hành theo nguyên tắc thị trường, minh bạch, chuyên nghiệp và có cơ chế quản trị đủ mạnh để thu hút nhân sự chất lượng cao cũng như nâng cao hiệu quả sử dụng vốn.

Đồng thời, bản thân cách làm chính sách cũng cần thay đổi. Chúng ta không thể chỉ dừng ở các nghị quyết, định hướng hay khẩu hiệu chung chung, mà phải cụ thể hóa thành các quy định rõ ràng, có tính khả thi và thực thi được trong thực tế. Chính sách phải tạo ra động lực đổi mới thay vì tạo thêm rào cản hay tâm lý e ngại trách nhiệm.

Nếu không làm được những điều đó, tôi cho rằng 10 năm nữa chúng ta vẫn sẽ tiếp tục nói lại những vấn đề như hiện nay mà chưa tạo ra được sự thay đổi thực chất đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước.

- Trân trọng cảm ơn ông!