Nhà cổ Tấn Ký: Dấu ấn gần 300 năm của một gia tộc thương nhân giàu có ở Hội An

Gia tộc thương nhân và ngôi nhà gần 300 năm tuổi

Những ngày cuối năm, ngôi nhà cổ Tấn Ký trên đường Nguyễn Thái Học (Hội An, TP. Đà Nẵng) tấp nập đón khách tham quan. Đây là điểm đến không thể thiếu của du khách trong hành trình khám phá phố cổ Hội An bởi lối kiến trúc giao thoa rất cổ kính và nhiều cổ vật quý hiếm trong ngôi nhà này.

Chị Nguyễn Thị Mỹ Lệ (SN 1984), thuyết minh viên nhà cổ Tấn Ký nhiệt tình dẫn khách tham quan và giới thiệu về lịch sử, kiến trúc cũng như các gia bảo của ngôi nhà.

Theo chị Lệ, cụ tổ xây dựng ngôi nhà là ông Lê Hiên, tên hiệu là Tấn Ký - cái tên được ông sử dụng khi trưởng thành và trở thành tên gọi của ngôi nhà cho đến ngày nay. Thời kỳ hưng thịnh, gia đình Tấn Ký là một thương gia lớn, kinh doanh nhiều mặt hàng nông sản như cùng nhiều loại hàng hóa khác, tương tự mô hình “bách hóa” ngày nay. Nhờ vị trí thuận lợi “trên bến dưới thuyền”, phía sau nhà giáp một nhánh của sông Thu Bồn, từng là thương cảng quốc tế sầm uất của Hội An nên hoạt động giao thương diễn ra rất thuận tiện.

Gia đình sở hữu hơn 20 chiếc ghe bầu phục vụ vận chuyển và buôn bán hàng hóa. Hàng hóa được thu mua từ nhiều vùng trong nước, đồng thời giao thương với các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều nước khác. Hàng được đưa từ bến sông phía sau vào nhà, sau đó chuyển ra mặt tiền để buôn bán.

Sau cụ tổ, các thế hệ thứ hai, thứ ba và thứ tư tiếp tục duy trì hoạt động kinh doanh. Đến thế hệ thứ năm, việc buôn bán dần chấm dứt, gia đình chuyển hướng sang giáo dục, nhiều người trở thành giáo viên. Hiện nay, ngôi nhà được mở cửa đón khách tham quan và bán một số đồ lưu niệm phục vụ du khách chứ không còn hoạt động buôn bán hàng hóa như trước. Các đoàn khách sau khi tham quan, được nghe giới thiệu về ngôi nhà đều rất thích và trầm trồ về ý nghĩa triết học của bảo vật có trong ngôi nhà.

“Nhà cổ Tấn Ký là một trong những ngôi nhà cổ nổi tiếng và tiêu biểu nhất ở Hội An. Đây là ngôi nhà cổ hiếm hoi hiện vẫn thuộc sở hữu tư nhân, được con cháu trong gia đình trực tiếp thừa kế và gìn giữ qua nhiều thế hệ. Việc thừa kế được thực hiện theo nguyên tắc truyền thống, trong đó con trai trưởng có trách nhiệm tiếp quản, bảo tồn và quản lý ngôi nhà”, chị Lệ chia sẻ.

Nhà cổ Tấn Ký được xây dựng cách đây gần 300 năm, vào khoảng cuối thế kỷ XVIII là sự kết hợp hài hòa của ba nền văn hóa Việt – Hoa – Nhật. Yếu tố Nhật Bản thể hiện qua hệ cột, kèo và kết cấu chịu lực; yếu tố Trung Hoa thể hiện ở các chi tiết trang trí, hoa văn; trong khi kiến trúc Việt Nam thể hiện rõ ở bố cục nhà ba gian, vì kèo gỗ và mái ngói âm dương truyền thống. Giữa nhà còn thiết kế giếng trời nhằm tận dụng tối đa nguồn ánh sáng tự nhiên và điều hòa luồng không khí trong nhà.

Ngôi nhà chủ yếu được làm từ các loại gỗ quý, chạm trổ tinh xảo, thể hiện sự sung túc của các thế hệ chủ nhân. Hệ kèo, sườn nhà bằng gỗ lim; cửa bằng gỗ mít; bàn ghế bằng gỗ kiền kiền. Ngoài ra còn có đá mang từ Thanh Hóa và gạch lát nền Bát Tràng, giúp ngôi nhà mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông.

Nhà cổ Tấn Ký còn lưu giữ nhiều liễn, hoành phi, câu đối và hàng trăm cổ vật quý như bình điếu bát, bình rượu, ấm trà độc ẩm, bình tỳ bà, bình gốm Chu Đậu từ thế kỷ XVI. Trong đó chiếc chén Khổng Tử là một bảo vật quý hiếm duy nhất ở Việt Nam. Chiếc chén được cụ tổ sưu tầm từ những thương lái người Hoa cách đây hơn 200 năm trước. Sự đặc biệt của chiếc chén nằm ở cấu trúc rất lạ. Chén chỉ giữ nước khi rót đến 8 phần, còn nếu rót thêm thì nước sẽ tự chảy đi hết qua một lỗ nhỏ dưới đáy. Nhìn qua chiếc chén không có điểm gì xuất sắc nhưng ẩn chứa bên trong là cả một triết lý sống được gửi gắm rất ý nghĩa.

Theo nhận định, nhà Tấn Ký được thực hiện bởi những nghệ nhân làng mộc Kim Bồng nổi tiếng của Hội An. Bởi chỉ có vậy mới đảm bảo kỹ thuật xây dựng ghép mộng chính xác không cần đinh, đó cũng là một trong các yếu tố chính giúp căn nhà vững chắc cho đến nay.

Thăng trầm buôn bán theo nhịp thương cảng

Hiện nay, chủ nhân đời thứ sáu của nhà cổ Tấn Ký là ông Lê Dũng (SN 1953), một giảng viên đại học đã nghỉ hưu. Theo ông Dũng, căn cứ hồ sơ của Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, nhà cổ Tấn Ký được xây dựng từ năm 1741. Tuy nhiên, theo tư liệu gia đình, thời điểm xây dựng có thể muộn hơn một chút.

Ban đầu, mảnh đất này do bà cố tổ đời đầu mua. Bà là người Hoa, có bà con buôn bán tạp hóa lớn tại Hội An thời bấy giờ là tiệm Phi Anh trên đường Nguyễn Thái Học. Khi đó, Hội An chỉ có hai tiệm buôn lớn là Phi Anh và Phi Yến, làm ăn rất phát đạt và thường hỗ trợ bà con họ hàng đến lập nghiệp.

Khoảng giai đoạn 1800–1802, sau khi vua Gia Long thống nhất đất nước, tình hình xã hội ổn định, người dân bắt đầu an cư lạc nghiệp. Bà đến Hội An cùng người con trai khoảng 10 tuổi là cụ Lê Tấn Ký. Tuy nhiên, khi tới Hội An, mẹ mất sớm nên cụ Tấn Ký phải sống nhờ bên nhà cậu là gia đình Phi Anh, vừa sinh sống vừa học hỏi kinh nghiệm kinh doanh. Khi trưởng thành, cụ gây dựng cơ nghiệp và kinh doanh rất phát đạt. Nhờ vậy, cụ có điều để xây dựng lại ngôi nhà này.

Đến khoảng 60 tuổi, cụ Lê Tấn Ký giao lại toàn bộ việc kinh doanh cho con dâu trưởng là bà Thái Thị Lan quản lý, bản thân lui về Duy Vinh (Duy Xuyên, Quảng Nam cũ) xây dựng dinh thự để dưỡng già. Sau này, dinh thự không còn, song nhiều hiện vật quý được đưa về lưu giữ tại nhà cổ, trong đó có các đồ gỗ, đồ thờ và vật dụng có giá trị lịch sử.

Bà Thái Thị Lan là người giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong lịch sử gia tộc. Chồng mất sớm, bà trực tiếp quản lý toàn bộ gia sản và duy trì hoạt động kinh doanh suốt hơn 50 năm. Trải qua nhiều biến cố, từ mất chồng, con đến cháu, bà vẫn giữ vững cơ nghiệp và mở rộng hoạt động buôn bán. Gia đình đánh giá bà là người phụ nữ có bản lĩnh và năng lực vượt trội.

Thời kỳ hưng thịnh nhất, khi Hội An còn là thương cảng, gia đình kinh doanh các mặt hàng lâm thổ sản như quế, tiêu, trầm hương… Các chuyến tàu theo sông Thu Bồn, sông Vu Gia ngược lên miền núi thu mua hàng, đưa về xử lý, phơi sấy tại các khu đất ở Duy Vinh và vùng lân cận. Các mặt hàng được bán sỉ cho thương nhân nước ngoài Trung Quốc, Philippines, Malaysia…

Ngôi nhà Tấn Ký chủ yếu được sử dụng làm nơi giao dịch và buôn bán. Trong nhà cũng được thiết kế các gác lớn cùng hệ thống trục kéo bằng tay để đưa hàng hóa lên cao bảo quản. “Có thời điểm, gia đình sở hữu gần 30 chiếc ghe bầu, loại thuyền không có động cơ nhưng có trọng tải lớn, có thể chở hàng chục, thậm chí gần trăm tấn lâm sản. Ngoài lâm sản, gia đình còn thu mua gỗ, đá quý, ngọc… dù nguồn gốc cụ thể không còn ghi chép đầy đủ”, ông Dũng kể.

Khi sông Hoài dần bị bồi lấp, tàu thuyền lớn khó cập bến, hoạt động buôn bán của gia đình chuyển từ bán sỉ sang bán lẻ. Không gian ngôi nhà cũng được nới dài theo quá trình bồi lấp tự nhiên của con sông. Từ các thế hệ sau, hoạt động kinh doanh tiếp tục thu hẹp và chấm dứt vào khoảng đời thứ năm.

Trước năm 1975, gia đình sở hữu nhiều ngôi nhà tại Hội An, trong đó có những căn được để lại làm hương hỏa. Sau đó, gia đình tự nguyện hiến tặng nhiều nhà cửa cho Nhà nước, coi đây là cách giữ gìn nếp sống giản dị cho gia đình.

Di sản sống giữa lòng phố cổ

Nhà cổ Tấn Ký được ví như một “bảo tàng thu nhỏ của Hội An”, không chỉ bởi gần như vẫn giữ nguyên vẹn giá trị kiến trúc ban đầu mà còn bởi nơi đây lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị lớn về lịch sử và văn hóa. Ngôi nhà là minh chứng sinh động cho thời kỳ Hội An từng là thương cảng sầm uất, nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa trên thế giới.

Đây là điển hình của một ngôi nhà buôn lớn thời Faifo, với mặt sau mở ra sông Hoài giúp thuận tiện cho việc nhập hàng bằng đường thủy, trong khi mặt trước hướng ra đường Nguyễn Thái Học, tuyến phố buôn bán trung tâm của đô thị cổ. Trải qua nhiều thế hệ, căn nhà vẫn được bảo quản gần như nguyên vẹn, từ kết cấu kiến trúc đến đồ đạc, vật dụng trang trí.

Cho đến nay, chủ nhà vẫn duy trì cách bày trí nội thất truyền thống và sử dụng nhiều vật dụng cổ kính từ xa xưa. Nhiều vật chứng phản ánh thời kỳ thương mại phồn thịnh cũng như sự giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng Hoa – Nhật – Việt, vốn rất phổ biến từ sau thế kỷ XVII, hiện vẫn được lưu giữ tại đây.

Trong không gian ngôi nhà còn có bản trích dịch văn bia tại mộ ông Lê Tấn Ký, người sáng lập Hiệu buôn Tấn Ký. Văn bia tóm lược câu chuyện xúc động về cậu bé mồ côi, bằng ý chí tự lập đã vươn lên trở thành người có danh vọng, luôn thương yêu, giúp đỡ người nghèo và được nhân dân trong vùng quý mến.

Dù không phải là ngôi nhà có tuổi đời lâu nhất tại Hội An nhưng Tấn Ký lại là ngôi nhà cổ đầu tiên được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia vào năm 1990 và nằm trong quần thể Di sản văn hóa thế giới Hội An do UNESCO công nhận. Hiện nay, nhà cổ Tấn Ký thuộc diện bảo tồn đặc biệt của đô thị cổ, trở thành điểm tham quan quen thuộc của du khách khi đến Hội An và mong muốn tìm hiểu những giá trị văn hóa – lịch sử lâu đời.

Theo ông Lê Dũng, nhà cổ Tấn Ký bắt đầu được khách nước ngoài quan tâm từ rất sớm, thậm chí trước khi Hội An được quy hoạch thành đô thị du lịch. Trước năm 1975, nhiều đoàn khách, đặc biệt là người Nhật Bản, đã đến tham quan, chụp ảnh và thực hiện các bộ phim tư liệu. Sau năm 1985, lượng khách đến tham quan tăng mạnh khi Hội An được xác định là đô thị di sản. Hiện nay, khoảng 80% khách tham quan nhà cổ là khách quốc tế, trong đó khách châu Âu và những năm gần đây là khách Hàn Quốc chiếm tỷ lệ lớn. Trung bình mỗi ngày, nhà cổ đón hàng nghìn lượt khách.

Ông Dũng cho biết, việc trưng bày và sắp xếp không gian trong nhà được chú trọng nhằm phản ánh rõ từng giai đoạn sinh sống, kinh doanh của gia đình, đồng thời phục dựng những vật dụng gắn liền với đời sống của tầng lớp thương nhân Hội An xưa.

“Với vai trò là hậu duệ của gia tộc, việc gìn giữ và vận hành nhà cổ không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là trách nhiệm trong công tác bảo tồn di sản văn hóa. Được sống và làm việc trong ngôi nhà do tổ tiên để lại, nay trở thành điểm tham quan của du khách trong và ngoài nước, là niềm vui và niềm tự hào của con cháu dòng họ”, ông Dũng chia sẻ.