Nhập siêu gần 14 tỷ USD: DN tăng tốc sản xuất hay chỉ báo đáng lo?

Nhập siêu gia tăng do doanh nghiệp nhập khẩu máy móc

Hoạt động thương mại của Việt Nam tiếp tục ghi nhận những tín hiệu tích cực khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu duy trì mức tăng trưởng cao trong những tháng đầu năm 2026.

Tuy nhiên, Việt Nam nhập siêu 5 tháng đầu năm 2026 gần 14 tỷ USD đang thu hút sự chú ý của thị trường. Tuy nhiên, cơ cấu nhập khẩu chủ yếu là máy móc, nguyên liệu và năng lượng cho thấy nền kinh tế vẫn duy trì động lực tăng trưởng.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam nhận định một trong những nguyên nhân khiến nhập siêu gia tăng trong những tháng đầu năm là việc doanh nghiệp chủ động tăng nhập khẩu nguyên liệu, máy móc và linh kiện để phục vụ sản xuất. Đây được xem là tín hiệu tích cực, phản ánh kỳ vọng mở rộng sản xuất và chuẩn bị cho các đơn hàng xuất khẩu trong những quý tới.

Ông cho biết nhóm hàng tư liệu sản xuất như máy móc, thiết bị, linh kiện, nguyên phụ liệu dệt may, da giày và điện tử chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch nhập khẩu, cho thấy phần lớn hàng hóa nhập về được sử dụng làm đầu vào cho hoạt động sản xuất và xuất khẩu.

"Nhu cầu tích trữ nguyên liệu phục vụ sản xuất công nghiệp thời gian qua đã tăng mạnh. Điều này cho thấy cả doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI đang chuẩn bị cho một chu kỳ sản xuất mới. Doanh nghiệp hiện không chỉ nhập nguyên vật liệu phục vụ đơn hàng hiện tại mà còn chủ động dự trữ cho các đơn hàng trong tương lai", TS Lê Duy Bình nhận định.

Theo ông, tăng trưởng GDP quý I đạt 7,83% đã tạo động lực để doanh nghiệp đẩy mạnh nhập khẩu nguyên nhiên vật liệu và tư liệu sản xuất. Điều này khiến nhập khẩu tăng lên, trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên liệu đầu vào phục vụ hoạt động chế biến, chế tạo xuất khẩu.

Diễn biến của khu vực sản xuất cũng phản ánh xu hướng này. Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) 5 tháng đầu năm tăng 8,7% so với cùng kỳ năm trước, trong khi ngành chế biến, chế tạo tăng gần 9,5% và tiếp tục đóng vai trò động lực chính của tăng trưởng kinh tế.

TS Lê Duy Bình cho rằng việc gia tăng nhập khẩu nguyên vật liệu, máy móc và linh kiện là tín hiệu tích cực, cho thấy doanh nghiệp đang mở rộng sản xuất, nâng cao năng lực chế biến, chế tạo và chuẩn bị nguồn lực để đáp ứng các đơn hàng trong thời gian tới.

Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng tình trạng nhập siêu trong những tháng đầu năm là kết quả của nhiều yếu tố tác động đồng thời từ cả trong nước và quốc tế.

Theo ông Hải, căng thẳng tại Trung Đông đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy giá nhiều loại nguyên liệu đầu vào như hóa chất, chất dẻo, sắt thép tăng cao. Điều này khiến kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam đối với các nhóm hàng trên tăng đáng kể.

Bên cạnh đó, khu vực doanh nghiệp FDI, đặc biệt trong các ngành điện tử và linh kiện, đang đẩy mạnh nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất. Nhiều doanh nghiệp cũng chủ động tăng dự trữ hàng tồn kho trước nguy cơ giá nguyên liệu tiếp tục leo thang.

Ông Hải cho biết dòng vốn FDI giải ngân tích cực cùng nhu cầu đầu tư cho các dự án công nghệ cao đã thúc đẩy nhập khẩu máy móc, thiết bị và linh kiện công nghệ cao – những nhóm hàng có giá trị lớn và đóng góp đáng kể vào mức tăng nhập khẩu chung.

Trong khi đó, các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, gỗ, nông sản và thủy sản vẫn duy trì đà tăng trưởng nhưng đang chịu nhiều sức ép từ nhu cầu tiêu dùng toàn cầu phục hồi chậm, kinh tế thế giới còn nhiều bất ổn, cùng với chi phí logistics và bảo hiểm ở mức cao.

Theo Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, những yếu tố này đã góp phần làm gia tăng nhập khẩu trong khi tốc độ tăng trưởng xuất khẩu chưa thực sự bứt phá, qua đó tạo áp lực lên cán cân thương mại trong thời gian qua.

Xuất khẩu Việt Nam có thể tăng 16% nhờ làn sóng đầu tư AI

Về vấn đề xuất nhập khẩu thời gian tới, ông Trần Thanh Hải nhận định, thời gian tới, hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục chịu tác động đồng thời từ các yếu tố bên ngoài và trong nước. Trên bình diện quốc tế, nhu cầu tiêu dùng toàn cầu vẫn phục hồi chậm; diễn biến địa chính trị phức tạp tại một số khu vực tiếp tục tác động đến nguồn cung nguyên liệu, giá năng lượng và chi phí logistics toàn cầu.

Xu hướng gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại, yêu cầu về xuất xứ hàng hóa, tiêu chuẩn môi trường, phát triển bền vững và chuyển đổi xanh cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Ở trong nước, mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao trong năm 2026 đòi hỏi tiếp tục phát huy vai trò của xuất khẩu, đầu tư và tiêu dùng. Khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục là động lực tăng trưởng chủ yếu, kéo theo nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, vật tư, máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất.

Song song đó, xu hướng chuyển đổi số, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và thu hút đầu tư chất lượng cao sẽ tiếp tục tạo động lực cho hoạt động xuất nhập khẩu trong thời gian tới.

Ông Trần Thanh Hải cho rằng, triển vọng xuất nhập khẩu những tháng cuối năm phụ thuộc lớn vào diễn biến kinh tế thế giới, giá năng lượng, tình hình địa chính trị và kết quả đàm phán thương mại giữa các nền kinh tế lớn, trong đó có tiến trình đàm phán thuế quan với Mỹ.

TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng việc cán cân thương mại chuyển sang nhập siêu trong những tháng đầu năm là diễn biến đáng chú ý, dù xu hướng suy giảm thặng dư thương mại đã xuất hiện từ trước.

Theo ông Hiếu, số liệu xuất nhập khẩu những tháng đầu năm cho thấy một xu hướng rõ nét: tổng kim ngạch thương mại tiếp tục tăng trưởng nhưng mức thặng dư thương mại lại thu hẹp dần. Điều này phản ánh nhập khẩu đang tăng nhanh hơn xuất khẩu so với giai đoạn 2024-2025.

Tuy nhiên, ở góc độ khác, sự gia tăng nhập khẩu cũng cho thấy nền kinh tế đang thu hút mạnh các nguồn lực phục vụ sản xuất. Trong 5 tháng đầu năm, vốn FDI đăng ký mới tăng khoảng 10% - mức cao nhất trong nhiều năm và tới 83% tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo. Cùng với đó, các doanh nghiệp FDI đẩy mạnh nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu để mở rộng hoạt động sản xuất. Thực tế nhập siêu lớn cũng phản ánh doanh nghiệp trong nước vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu cung ứng đầu vào cho khối đầu tư nước ngoài.

Để giải quyết tình trạng nhập siêu một cách căn cơ, TS. Phan Đức Hiếu cho rằng cần sớm xây dựng chuỗi giá trị nội địa nhằm nâng cao khả năng cân bằng giữa xuất khẩu và nhập khẩu của khu vực FDI.

Theo đó, Việt Nam cần tập trung phát triển công nghiệp hỗ trợ, đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất lao động để tăng năng lực hấp thụ vốn đầu tư. Đồng thời, cần tạo môi trường thuận lợi để thu hút các dự án FDI có chất lượng cao, có khả năng liên kết với doanh nghiệp trong nước và hình thành chuỗi cung ứng bền vững.

Ông Hiếu nhấn mạnh, nhập siêu hiện nay vừa phản ánh sự phục hồi của các chu kỳ sản xuất, vừa cho thấy những điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng nội địa cần sớm được tháo gỡ. Do đó, bên cạnh việc mở rộng thị trường xuất khẩu, Việt Nam cần chú trọng nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa và dịch vụ, qua đó từng bước cải thiện cán cân thương mại trong giai đoạn tới.