Những cung đường in dấu ngựa giữa ngàn mây

Theo ngôn ngữ đồng bào, theo sự sai lệch của cách gọi, cách đọc mà có những địa danh đôi khi bị chệch thành tên gọi/chữ viết khác. Thế nhưng, những địa danh đèo Thẩm Mã (thử sức ngựa), Mã Pì Lèng (sống mũi ngựa); Má Lủ (đường ngựa), Ma Lé, Má Lủng… vẫn luôn còn đó dù diệu vợi, xa xôi.

Những cung đường ngựa

Ngựa - loài vật hiền lành, bản lĩnh, can trường có mặt từ rất sớm trong số những loài vật nuôi phục vụ con người, gắn bó với đời sống con người, trở thành bầu bạn, tư liệu lao động sản xuất của con người… Nó còn là biểu tượng của sự giàu có, thịnh vượng, là thước đo phát triển kinh tế và sự văn minh, tiến bộ phù hợp với mỗi giai đoạn phát triển xã hội nhất định. Ở vùng núi, đặc biệt vùng cao nguyên đá Hà Giang trải dài từ Quản Bạ - Yên Minh - Đồng Văn - Mèo Vạc… con ngựa còn len lỏi, bám rễ trong đời sống văn hóa, phong tục tập quán đồng bào, là biểu tượng mẫu mực để chứng minh cho sự can đảm, trưởng thành… đánh dấu cuộc đời mỗi con người.

Sẽ không khó để tìm những địa danh trên vùng cao nguyên đá Hà Giang được đặt tên gắn với con ngựa (mã), như dốc Thẩm Mã, dốc Mã Pì Lèng, Má Lủ, Ma Lé, Má Lủng… địa danh nào gọi tên cũng thấy thấm đẫm khí chất vùng cao: hoang dại, bạt ngàn mà đầy mê đắm.

Không phải vô cớ mà cửa ngõ vùng cao nguyên đá Đồng Văn lại bắt đầu bằng dốc Thẩm Mã, dịch ra tiếng Kinh có nghĩa là con dốc để thử/thẩm sức ngựa. Xửa xưa, loài người vốn dĩ di chuyển bằng phương tiện tự thân: đôi chân. Họ không bị hối thúc bởi thời gian, không bị áp đặt bởi những định chế, định kiến. Cuộc sống ngày càng phát triển, nhu cầu cuộc sống ngày càng hối thúc nhiều hơn, phức tạp hơn… Con ngựa xuất hiện, bước vào đời sống con người và hữu ích tới độ khó có thể thay thế cho tới khi xuất hiện những thứ tối ưu hơn, để làm nghĩa vụ trợ giúp loài người mang vác, di chuyển từ vùng này sang vùng khác.

Dốc Thẩm Mã nằm ở điểm cuối của Yên Minh nối với Phố Cáo - Đồng Văn. Con dốc dài khoảng 5 km với những khúc cua tay áo buộc người chinh phục nó không thể rời mắt khỏi con đường, dù hai bên cây cỏ có đẫm hương, núi non có hùng vĩ nhường nào. Nhưng, con dốc cũng là động lực cho bất kỳ ai khi đặt chân lên cao nguyên đá đều mơ một lần được tự mình chinh phục, vượt qua nó.

Tên gọi “Dốc Thẩm Mã” bắt nguồn từ chính câu chuyện đời sống thực tế: con dốc quanh co, hiểm trở đầy những đá tảng, đá hộc gập ghềnh chứ chưa được khai sơn phá thạch thành Quốc lộ 4C rộng rãi, phẳng phiu như ngày nay… Ngựa khi ấy là phương tiện, công cụ di chuyển gần như duy nhất để cõng hàng hóa từ vùng xuôi lên mạn ngược. Con ngựa nào tốt mới đủ sức gùi hàng vượt qua dốc. Con nào yếu sẽ ở lại, kiệt sức, thậm chí bỏ mạng giữa lưng chừng dốc, hoặc bị đem ra xẻ thịt, trở thành thực phẩm. Vậy là, việc vượt qua con dốc là minh chứng thuyết phục nhất để thẩm định sức vóc, thẩm định vó ngựa trên non cao. Vậy là, dốc Thẩm Mã vô tình thành phép thử sức cho loài ngựa - “dốc thẩm định sức ngựa”.

Triết lý vùng cao, hay chưa, thật giản dị nhưng đầy thuyết phục!

Phần thưởng diễm tình của tạo hóa

Điều kỳ diệu ở xứ đá, đấy là bao giờ và khi nào, khi bạn đã vượt qua một cung đường hiểm trở, cheo leo thì liền ngay sau đó, mở ra trước mắt bạn sẽ là một không gian không thể nào khoáng đạt hơn: một vùng đất mới thênh thang, đẹp đẽ, bằng phẳng; những thung lũng bình yên, êm đềm… như là một phần thưởng của tạo hóa. Hãy nhớ lại cung đường sau lưng mà bạn vừa đi qua: qua cổng trời Cán Tỷ là thung lũng Tráng Kìm thoải rộng hiền hòa được vỗ về bởi dòng sông Lô - dẫu đang khúc thượng nguồn mà vẫn dềnh dàng quá đỗi; sau cổng trời Quản Bạ là núi Cô Tiên (núi đôi) tròn mịn như đôi gò bồng đảo - dẫu là đất đá đấy mà vẫn gợi lên niềm khát khao trần tục.

Tiếp nữa, sau Thẩm Mã đèo là thung lũng đẹp mê hồn mang tên Lũng Cẩm của đất Sủng Là, những bụi sa mộc già nua còn sót lại, chụm bên nhau thành quần thể chở che cho những thôn bản mộng mơ: Lũng Cẩm trên, Lũng Cẩm dưới, Sà Phìn… Những sa mộc buồn rủ bóng kín nhà Vương…

Trong những thung sâu, hoa đào e ấp nở như thẹn thùng cùng núi đá; những hoa thơm cỏ lạ non xanh tiếp sức cho vó ngựa đã chồn chân tiếp chặng hành trình lên đỉnh Mã Pì Lèng - một trong tứ đại đỉnh đèo nếu điểm danh từ Bắc vào Nam.

Để lên được đúng cái điểm cao thần thánh mà hướng tầm mắt hòng đo cái hun hút khuất của hẻm Tu Sản, cái sâu thẳng đứng tựa vết rìu chém phẳng lỳ ngọt, sắc lẹm từ trên cao bổ xuống tách núi ra làm đôi, rồi nhét vào đó là xanh rì một khúc sông Nho Quế… thì đoàn ngựa sức vóc kia vẫn chưa lên được cổng trời. Chúng phải trải qua một vùng đất nữa, vùng đất ấy mang tên Má Lủ, có nghĩa là “đường ngựa”.

Tôi được ông Lý A Quẩy (thôn Má Lủ, xã Đồng Văn) cắt nghĩa về những địa danh cổ, về những tích xưa gắn liền với tên đất, đầy thuyết phục như thế. Má Lủ - đường ngựa - là cuộc đường trường thử thách loài vật công kênh sau bao thử thách cam go. Còn Mã Pì Lèng - sống mũi ngựa, chính là điểm cao cực đại mà đàn ngựa khi lên tới nơi, bốn vó còn chùng chình lẫn trong hơi sương, chỉ có sống mũi ngựa là nhô lên phía trước, và phải nhô cao để thở mạnh hòng phả hết cái hơi nóng ngùn ngụt đang tích tụ bên trong khoang ngực sau cả chặng đường trường. Hẳn, Sống Mũi Ngựa thành tên địa danh Mã Pì Lèng cũng từ nguyên do, cơn cớ ấy?

Má Lủ là một thôn cổ ở đất Đồng Văn, cách thủ phủ huyện lị cũ trước khi chưa thành xã khoảng 7km. Nó vốn là một thung lũng nhỏ hẹp, được bao bọc bởi quần thể núi đá sừng sững. Má Lủ là thôn duy nhất có trung bình nhiệt độ cao hơn toàn vùng cao nguyên đá từ 1 - 2 độ C. Thôn quần tụ trăm nóc nhà, hầu hết là những ngôi nhà cổ vài chục năm tuổi, như ngôi nhà cổ của gia đình ông Lù A Quẩy.

Lù A Quẩy là một ông già người Giáy sinh năm 1960, cuộc đời ông phần lớn tham gia công tác chính quyền cho tới lúc nghỉ hưu, trở về thành ông lão người Giáy hiền lành quấn quýt với ngôi nhà thưng gỗ. Những năm 1980, ông Quẩy đi tiễu phỉ, tiếp đó là chiến tranh biên giới, rồi làm trưởng công an xã Đồng Văn - tên xã có từ cái độ trước khi thành lập huyện, rồi bẵng mấy chục năm sau lại trở về thành xã. Giai đoạn cam go, cả bản Má Lủ từng sơ tán xuống Đồng Văn để tránh bom rơi đạn lạc của cuộc xâm lược bên kia biên giới. Khi tình hình yên ắng lại lục tục trở về bản cũ.

Hãy hình dung bốn huyện vùng Cao nguyên đá của Hà Giang cũ, theo thứ tự: Quản Bạ - Yên Minh - Đồng Văn - Mèo Vạc, nếu từ tỉnh lị Hà Giang ngược lên cực Bắc, qua Mèo Vạc rồi lại xuôi về theo đường Yên Minh, quốc lộ 4C vẽ trên bản đồ thành một cung đường vòng thúng. Má Lủ nằm ở chính giữa cái tang trống này. Đàn ngựa thồ vượt qua dốc Thẩm Mã, tiếp tục băng qua dốc Sài Phìn Tủng để vào con đường Hạnh phúc sau này, cũng là lúc chúng đã chùng chân, mỏi vó, chỉ thấy sống mũi ngựa phì phì hắt ra những luồng thở nóng rực vì cố sức, mỏi mệt.

Giai đoạn đất nước xây dựng xã hội chủ nghĩa, mậu dịch quốc doanh nối miền xuôi với miền ngược là những chuyến hàng muối mắm, lương thực thực phẩm, nhu yếu phẩm thiết yếu, thuốc men, dầu hỏa… lên vùng cao, hàng ngược là những lâm thổ sản ăm ắp vị núi rừng... Trung chuyển những hàng hóa đó, không gì khác là những đoàn ngựa thồ.

Để thành điểm hẹn, những nơi đàn ngựa dừng nghỉ qua đêm; những chỗ ngựa dừng lại ăn cỏ, uống nước… lấy sức, người ta gọi thành tên để đánh dấu. Sau, tên đó lại thành tên đất, thành địa danh ngày nay. Địa danh ấy phiên sang tiếng của đồng bào, rồi lại bị phát âm trại đi thành tên khác nên nhiều địa danh vẫn gọi đúng, đọc đúng, viết đúng là Mã (ngựa), nhưng có những địa danh khác lại là Ma, Má (như Ma Lé, Má Lủ, Má Lủng…) vẫn là nói về con ngựa đấy thôi. Ông già người Giáy Lù A Quẩy bảo vậy.

Khi cao nguyên vắng vó ngựa trên non…

Có thể, với những người lớn tuổi như ông Lý A Quẩy, những địa danh xưa gợi nhắc khoảng thời gian nhọc nhằn, cơ cực, đầy rẫy những tăm tối, đói khổ, lạc hậu, và chênh lệch đủ đường so với vùng xuôi, thành thị… Thế nhưng, với thế hệ trẻ cao nguyên đá ngày nay, đó lại là những động lực để họ vươn lên làm giàu, phát triển kinh tế từ chính những gì mà cao nguyên đá đang có.

Năm 2012, Hà Giang tổ chức Hội nghị triển khai xây dựng làng văn hóa du lịch tiêu biểu gắn xây dựng Nông thôn mới. Địa điểm tổ chức là Khu du lịch sinh thái Panhou trên Thông Nguyên của Hoàng Su Phì. 10 tiêu chí được đưa ra làm cơ sở để lựa chọn, xây dựng những bản làng kiểu mẫu. Nó được gọi tên là “Tuyên bố Panhou”.

Tuyên bố này đã vẽ thêm nhiều địa chỉ mới trên bản đồ du lịch vùng đất cực Bắc, những Nặm Đăm; thôn Chì, Xuân Giang, Hạ Thành, Phương Độ, Thanh Sơn, Nà Ràng, Lũng Cẩm Trên, Tát Ngà… Một loạt các bản làng cùng chuyển mình, đổi hướng từ trồng trọt, chăn nuôi sang làm du lịch nông thôn. Sảng Pả A, Bục Bản, thôn Khiềm, Bản Lạn, Phìn Hồ, Nậm Hồng… Hàng chục làng văn hóa du lịch cộng đồng ra đời. Cả Cao nguyên đá cựa mình, rạo rực. Sự tối ưu của mô hình này đó là khai thác được những lợi thế tại chỗ và phát huy tối đa bản sắc văn hóa bản địa.

Đến năm 2015, Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp với trọng tâm là đẩy mạnh chăn nuôi cũng lại là quyết sách thứ hai làm thay đổi diện mạo vùng cao. Tại các huyện vùng cao núi đá, chăn nuôi đại gia súc theo hướng hàng hóa là hướng đi chính, vật nuôi chủ lực được lựa chọn gồm có bò Mông, trong đó có cả ngựa. Trải gần 10 năm kiên trì theo đuổi định hướng này, đàn bò Mông bản địa tăng nhanh về số lượng - hơn 5 vạn con. Tuy nhiên, số lượng ngựa của cả Đồng Văn, Mèo Vạc chỉ dừng ở con số… 49 con - một con số rất hạn chế và sẽ còn tiếp tục giảm trong thời gian tới. Lên cao nguyên đá giờ đây rất hiếm gặp những bóng ngựa vùng cao.

Điều ấy vui hay buồn? Có lẽ, cả hai!

Vui, bởi nó minh chứng một điều: cuộc sống đồng bào vùng cao ngày càng đi lên, bắt kịp sự chuyển mình của thời kỳ mới. Nhưng buồn, có lẽ chỉ những người cả nghĩ mới bần thần nghĩ ngợi...

Xưa, những phiên chợ vùng cao một tuần mở một lần. Phiên chợ đánh thức những bản làng ngủ vùi trong sương mù, gọi người từ các nách núi không hẹn mà cùng túa ra, ùn ùn đổ về một điểm hẹn là chợ. Chợ Đồng Văn, Phố Cáo, chợ trâu bò Mèo Vạc, những phiên chợ có tên và không tên trên rẻo cao. Cùng với người là gánh gồng những lâm thổ sản, đầy ắp những mèn mén, rượu ngô, trâu bò lợn gà cùng xuống chợ. Đốt một đống lửa. Bắc một cái chảo. Ngả một con bò-dê-ngựa. Thế là thành chảo thắng cố nghi ngút khói. Mùi thắng cố đầy ma lực. Nó kéo đàn ông, đàn bà vây xung quanh. Nó buộc chân, trói tay người với cái chén đầy những rượu. Và say. Cả chợ say. Say lên cả những con đường.

Chợ nhạt. Những người phụ nữ Mông kiệm lời lại nhẫn nại ngồi hàng giờ bên đường đợi những ông chồng tỉnh rượu, để lại tiếp tục bám đuôi cho con ngựa kéo về nhà.

Đấy là văn hóa. Đấy là nét vẽ không thể thiếu trong bức họa vùng cao!

Giờ không còn ngựa, lấy gì cho đàn ông Mông nhừ rượu bám đuôi để mà về? Chỉ những bà vợ Mông mới biết!

Trạm trưởng Trạm chăn nuôi - thú y - thủy sản khu vực VIII (Sở NN-MT tỉnh Tuyên Quang) Vũ Viết Thu lý giải: lý do là nhu cầu sử dụng ngựa của bà con không còn nhiều như trước. Đường sá mở rộng, đời sống người dân đi lên, các phương tiện xe máy, ô tô… ngày càng nhiều đã… “giải phóng” sức ngựa, khiến con ngựa vùng cao ngày càng vắng bóng. Ngựa bây giờ nuôi không phải để thồ hàng, cõng ngô… mà là ngựa thương phẩm, ngựa… thắng cố. Một số điểm homestay duy trì số lượng nhỏ ngựa là để phục vụ khách du lịch chứ không phải lấy sức kéo, sức thồ.

Ngựa Mông (hay ngựa Mèo) - giống ngựa bản địa nhỏ nhắn như con lừa nhưng sức bền phi thường, dẻo dai, bền bỉ, leo núi khéo như loài dê vẫn thoăn thoắt từ vách núi này sang vách núi khác. Tôi nhớ mãi con ngựa Mèo nhỏ nhắn từng giúp Bạc Kỳ Sinh (nhân vật trong Chuyện tình kể trong đêm mưa của cố nhà văn Nguyễn Huy Thiệp) chiến đấu không bỏ cuộc trong một cuộc đua ngựa tổ chức ở vùng Thuận Châu, Hát Lót (Sơn La) những năm 80 của thế kỷ trước. Đối thủ của nó là giống ngựa chiến, ngựa vùng Sông Đông cao to lừng lững nhập từ Đông Âu về. Bé hạt tiêu, con ngựa Mông chiến đấu gan dạ, cắt đường núi, trèo lên mỏm đá mà đi, chạy đến bật guốc, dù rơi xuống vực vẫn không bỏ cuộc. Ngựa vùng cao, chúng bền bỉ, kiên định, kiêu hãnh, bất kham như những đàn ông, đàn bà băng núi, vượt thác!

Nhưng, dù những con ngựa núi không còn thì những địa danh mang tên trên Cao nguyên đá vẫn mãi trường tồn, bất di bất dịch. Những Thẩm Mã, Mã Pì Lèng, Má Lủ, Ma Lé, Má Lủng… những cung đường ngựa đã từng in dấu chân chúng. Những đàn ông say lử đã từng bám sau đuôi chúng… sẽ mãi không quên!