Quản dòng tiền 100 tỷ USD của người Việt trên thị trường tiền số

Ngày 9/9/2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết 05, chính thức khởi động giai đoạn thí điểm kéo dài 5 năm đối với thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam. Đây được xem là bước ngoặt chính sách quan trọng, đánh dấu sự thay đổi rõ rệt trong cách tiếp cận của cơ quan quản lý, khi tài sản mã hóa lần đầu tiên được đặt trong lộ trình nghiên cứu và quản trị có chủ đích.

Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam đang trở thành một trong những điểm "nóng" giao dịch tài sản mã hóa trên thế giới với khoảng 17 triệu người tham gia giao dịch, tổng giá trị giao dịch hàng năm vượt 100 tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn dòng tiền này đang vận hành ngoài phạm vi quản lý, thông qua các sàn và nền tảng nước ngoài như Binance, Bybit hay các trung tâm giao dịch đặt tại Singapore, Hàn Quốc và Hong Kong (Trung Quốc).

Sự ra đời của Nghị quyết 05, với điểm nhấn là tạo điều kiện thành lập sàn giao dịch tài sản mã hóa trong nước, nhanh chóng được các định chế tài chính trong nước hưởng ứng. Theo đó, một loạt ngân hàng như Techcombank, VPBank, HDBank... cùng các công ty chứng khoán lớn như TCBS, VPBankS, SSI, VIX... đều đã tham gia thành lập các công ty trong lĩnh vực tài sản mã hóa.

Theo các chuyên gia, việc đưa thị trường tài sản mã hóa vào giai đoạn thí điểm mở ra dư địa lớn để Việt Nam vừa thiết lập chuẩn mực quản lý, vừa thử nghiệm các mô hình phù hợp với điều kiện trong nước. Với lợi thế về quy mô người dùng, cộng đồng công nghệ và chi phí vận hành, Việt Nam được kỳ vọng chuyển dịch từ một thị trường giao dịch sôi động nhưng rủi ro, sang một không gian tài sản số minh bạch, có trách nhiệm và đủ sức tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị tài chính số khu vực.

Rủi ro của tình trạng “vô chủ quản”

Trong bối cảnh thị trường tài sản số tại Việt Nam gần như vận hành tự phát, thiếu vắng cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng, các chuyên gia từ Đại học RMIT Việt Nam cho rằng rủi ro lớn nhất không nằm ở biến động giá, mà ở khoảng trống quản lý và bảo vệ nhà đầu tư.

Theo TS Đoàn Bảo Huy, Giảng viên cấp cao ngành Tài chính Đại học RMIT, rủi ro nổi bật nhất hiện nay là tình trạng lừa đảo, xuất phát từ việc khung pháp lý bảo vệ nhà đầu tư đối với tài sản số còn rất hạn chế. Khi xảy ra tranh chấp liên quan đến chiếm đoạt tài sản, sập sàn giao dịch hoặc tài khoản bị khóa rút tiền, quá trình khiếu nại và thu hồi thường kéo dài và gặp nhiều khó khăn, từ đó làm xói mòn niềm tin của nhà đầu tư đối với thị trường.

TS Nguyễn Nhật Minh, Giảng viên ngành Kinh doanh trên ứng dụng blockchain, cho rằng một thị trường tài sản số “vô chủ quản” đồng nghĩa với việc không có ai chịu trách nhiệm cuối cùng khi sự cố xảy ra. Trong các kịch bản sự cố xảy ra, nhà đầu tư gần như không có cơ chế bảo vệ và truy cứu hiệu quả, trong khi cơ quan quản lý lại thiếu dữ liệu và công cụ giám sát để can thiệp kịp thời.

Cụ thể, TS Minh chỉ ra 4 lớp rủi ro chính phát sinh từ tình trạng “vô chủ quản” của thị trường tài sản số Việt Nam hiện nay.

Thứ nhất là rủi ro mất tài sản và đổ vỡ niềm tin khi tài sản số phụ thuộc vào khóa riêng, ví lưu ký và quy trình vận hành của sàn, nhưng lại thiếu các chuẩn quản trị, kiểm toán và tách bạch tài sản khách hàng. Chỉ cần một vụ hack hoặc hành vi chiếm đoạt, thiệt hại có thể lan rất nhanh trên diện rộng.

Thứ hai là rủi ro lừa đảo và thao túng thị trường, do thiếu chuẩn niêm yết, công bố thông tin và quản lý xung đột lợi ích, tạo điều kiện cho các mô hình bơm - xả, token rác hay đa cấp trá hình phát triển.

Thứ ba là rủi ro rửa tiền và vi phạm các chuẩn mực chống rửa tiền. Khi không có cơ chế định danh và giám sát giao dịch, dòng tiền bất hợp pháp khó kiểm soát và tiềm ẩn tác động tiêu cực tới uy tín tài chính quốc gia.

Cuối cùng là rủi ro chính sách và chi phí xã hội. Khi hoạt động diễn ra ngoài khuôn khổ, Nhà nước thất thu thuế, tranh chấp khó xử lý, còn người dân là bên gánh chịu rủi ro.

“Vô chủ quản không chỉ là rủi ro giá lên xuống, mà là rủi ro không có chuẩn mực và không ai chịu trách nhiệm”, TS Nguyễn Nhật Minh nhận định.

Nghị quyết mở đường thị trường tài sản số

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 05 được các chuyên gia đánh giá là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ những nút thắt lớn của thị trường tài sản số tại Việt Nam. Theo TS Đoàn Bảo Huy, chính sách này trước hết giúp giảm thiểu rủi ro lừa đảo và củng cố niềm tin của nhà đầu tư thông qua yêu cầu các công ty giao dịch phải duy trì mức vốn tối thiểu cao (10.000 tỷ đồng), thậm chí cao hơn vốn điều lệ tối thiểu của ngân hàng thương mại (3.000 tỷ đồng).

Bên cạnh đó, việc quy định mọi giao dịch tài sản số phải thực hiện bằng VND góp phần bảo vệ chủ quyền tiền tệ và tạo thuận lợi cho triển khai chính sách. Cuối cùng, yêu cầu định danh nhà đầu tư giúp tăng cường giám sát giao dịch và chống rửa tiền, hướng tới tuân thủ các chuẩn mực quốc tế của FATF.

Ở góc độ hệ thống, TS Nguyễn Nhật Minh cho rằng Nghị quyết 05 đồng thời gỡ bỏ nhiều nút thắt mang tính cấu trúc. Trước hết là việc xóa bỏ “vùng xám pháp lý” khi phạm vi thí điểm được xác định rõ, bao gồm phát hành, tổ chức thị trường giao dịch và cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, kèm theo phân vai trách nhiệm của các cơ quan quản lý.

Lần đầu tiên, mô hình các tổ chức trung gian được cấp phép chính thức được xác lập, tạo nền tảng cho việc chuẩn hóa hạ tầng giao dịch, lưu ký và quản trị rủi ro.

Đáng chú ý, Nghị quyết cho phép nhà đầu tư trong nước đưa tài sản mã hóa vào các tổ chức được cấp phép để lưu ký và giao dịch, đồng thời đặt mốc thời gian để xử lý các giao dịch ngoài hệ thống, qua đó tạo động lực mạnh để thị trường “đi vào luồng”.

Ngoài ra, các quy định về công bố thông tin, tiếp thị, tuân thủ phòng chống rửa tiền và thanh toán bằng VND cũng giúp thị trường có khả năng vận hành thực chất thay vì chỉ tồn tại trên danh nghĩa.

Yêu cầu để trở thành trung tâm tài sản số

Bàn về việc xây dựng khung pháp lý trong giai đoạn tới, TS Đoàn Bảo Huy cho rằng ưu tiên hàng đầu nên là quy định định danh, bởi đây là công cụ kiểm soát khả thi nhất trong quản trị rủi ro rửa tiền và tăng tính minh bạch của dòng tiền.

Song song với đó, cơ chế sandbox được xem là cần thiết để tạo không gian thử nghiệm có kiểm soát, giúp doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và giúp Việt Nam bắt kịp xu hướng tài chính số toàn cầu. Khi niềm tin của nhà đầu tư và doanh nghiệp được củng cố, việc áp dụng chính sách thuế đối với tài sản số cũng sẽ trở nên rõ ràng và khả thi hơn.

TS Nguyễn Nhật Minh thì đánh giá Việt Nam có lợi thế lớn về nhu cầu thị trường và nguồn lực, song để trở thành một trung tâm tài sản số như Singapore, Hàn Quốc hay UAE, cần đánh đổi bằng 3 yếu tố cốt lõi gồm khung pháp lý ổn định, hạ tầng trung gian đạt chuẩn và cơ chế kết nối ngân hàng - tuân thủ AML rõ ràng.

Khi luật chơi chưa rõ, các doanh nghiệp lớn và dòng vốn dài hạn sẽ còn dè dặt

Ông Minh lưu ý Nghị quyết 05 là bước mở đường quan trọng, nhưng trung tâm tài sản số cần hệ thống quy định rõ ràng về tài sản nào được phép, tổ chức nào được cung cấp dịch vụ, trách nhiệm đến đâu, xử lý tranh chấp thế nào, và chế tài ra sao. Khi luật chơi chưa rõ, các doanh nghiệp lớn và dòng vốn dài hạn sẽ còn dè dặt.

Theo ông, Nghị quyết 05 mới chỉ là bước mở đường, trong khi yếu tố quyết định nằm ở cách triển khai để thị trường thực sự minh bạch và nhà đầu tư được bảo vệ.

Về chiến lược phát triển, ông Minh cho rằng Việt Nam không nên ôm đồm, mà cần ưu tiên xây dựng nền tảng an toàn trước khi mở rộng sản phẩm.

Theo đó, việc chuẩn hóa dịch vụ lưu ký và bảo mật tài sản cần được đặt lên hàng đầu, bởi một thị trường không bảo vệ được tài sản của người dùng thì khó có thể phát triển bền vững. Khi nền tảng này được thiết lập, bước tiếp theo là phát triển hạ tầng giao dịch có cấp phép và hoàn thiện các “cổng vào - cổng ra” của dòng tiền, tức là quy trình định danh khách hàng, theo dõi giao dịch bất thường và phối hợp tuân thủ.

Với những mảng nhạy cảm như stablecoin, ông cho rằng chỉ nên triển khai thí điểm có kiểm soát với phạm vi và mục tiêu rõ ràng, nhằm tránh rủi ro lan truyền tới hệ thống thanh toán.