Quyền lực của văn hóa và lý tưởng

Kẻ sĩ ra buôn bán

Năm 1906, hưởng ứng lời kêu gọi Duy Tân của cụ Phan Chu Trinh, 6 vị tiền hiền là cụ Nguyễn Trọng Lội, cụ Nguyễn Quý Anh là 2 người con của chí sĩ yêu nước Nguyễn Thông cùng các cụ Hồ Tá Bang, cụ Nguyễn Hiệt Chi, cụ Trần Lệ Chất, cụ Ngô Văn Nhượng đã sáng lập Liên Thành thương quán - tiền thân của thương hiệu nước mắm Liên Thành ngày nay. Cùng với Dục Thanh học hiệu và Liên Thành thư xã, Liên Thành thương quán đáp ứng cương lĩnh hành động 3 điểm "Khai dân trí - Chấn dân khí - Hậu dân sinh" của phong trào Duy Tân lúc bấy giờ, hướng đến lý tưởng chấn hưng và khôi phục độc lập dân tộc.

Được giao trọng trách kinh tài cho Hội Liên Thành, với đức tính liêm khiết và tác phong làm việc năng nổ, cần cù, doanh nhân Nguyễn Trọng Lội đã phát triển Nước mắm Liên Thành thành một công ty nổi tiếng thời bấy giờ.

Trên chai nước mắm của Công ty Liên Thành có chữ Liên Thành - tức thành hoa sen được chọn để thể hiện lòng tự hào với tên cũ của Bình Thuận và con voi đỏ thể hiện mong muốn thức tỉnh dân tộc vừa bằng tập tính bầy đàn, vừa bằng sức mạnh của loài voi.

Nguyên nhân để các nhà sáng lập Hội Liên Thành chọn nước mắm là sản phẩm kinh doanh là vì thời bấy giờ, những ngành nghề chính trong công nghiệp và thương mại đều do tư bản Pháp và Hoa kiều nắm giữ. Trong khi đó, nước mắm là ngành kinh doanh chưa bị lũng đoạn, lại có nguồn nguyên liệu dồi dào.

Thời gian đầu, trụ sở của Công ty Nước mắm Liên Thành đặt tại khu đất của gia đình Bố chánh Trà Quý Bình thông gia với cụ Nguyễn Thông, gần bãi Cồn Chà, Phan Thiết. Đến năm 1908, sau hai năm kinh doanh phát đạt, Công ty đã mua thêm trụ sở của hiệu nhuộm Luân Phong gần cầu Phan Thiết (cầu Lê Hồng Phong ngày nay) để lập trụ sở chính. Những người quản lý Công ty Nước mắm Liên Thành còn mở quầy hàng buôn bán tạp hóa, vải lụa, thuốc bắc gần chợ Phan Thiết để cạnh tranh với thương nhân người Hoa.

Cách hoạt động của Công ty rất tiến bộ với điều lệ, sổ sách kế toán rành mạch (phải trình cho Công sứ Pháp kiểm tra), việc phân công, phân nhiệm từng người cũng rất rõ ràng. Tuy nhiên, Công ty Nước mắm Liên Thành không được người Pháp ưa nên tìm cách khống chế. Chính quyền thực dân đã có lần khám xét đột xuất trụ sở của Hội Liên Thành, tịch thu sổ sách và bắt giam các ông Nguyễn Trọng Lội, Nguyễn Quý Anh, Nguyễn Hiệt Chi nhưng rồi phải trả tự do cho ba người vì không có chứng cứ về “hoạt động chính trị chống Pháp”.

Đến năm 1910, Công ty Liên Thành mở thêm xưởng sản xuất nước mắm tại Mũi Né, Hưng Long, Phan Rí. Nước mắm được chở bằng ghe thuyền vào Sài Gòn, Chợ Lớn để bán. Đây được xem là giai đoạn đầu trong quá trình phát triển của thương hiệu nước mắm Liên Thành về sau.

Đầu năm 1911, do nhu cầu phát triển, Công ty Nước mắm Liên Thành mở rộng kinh doanh ở Sài Gòn - Chợ Lớn. Ông Nguyễn Trọng Lội được cử vào giám sát, xây dựng phân cuộc của Công ty tại căn nhà số 1/2/3, đường Quai Testard, Chợ Lớn (nay là đường Châu Văn Liêm). Cũng trong thời gian này, Nguyễn Trọng Lội đã cùng một số vị sáng lập Liên Thành đã đưa Nguyễn Tất Thành vào Sài Gòn để chuẩn bị xuất dương.

Liên tục đóng góp vào quá trình giải phóng dân tộc

Chai nước mắm Liên Thành trên bàn ăn người Việt không chỉ là gia vị, nó là một lá phiếu thiết thực ủng hộ cho phong trào yêu nước. Lợi nhuận từ nước mắm được dùng để nuôi trường Dục Thanh, nơi nhà giáo Nguyễn Tất Thành từng dạy học, và hỗ trợ phong trào Đông Du. Sự gắn kết này chặt chẽ đến mức, khi Liên Thành mở rộng chi nhánh vào Chợ Lớn để cạnh tranh với thương nhân Hoa kiều, họ mang theo cả cốt cách của kẻ sĩ.

Người Sài Gòn xưa rất quen thuộc với hình ảnh những chiếc ghe bầu chở đầy những tĩn nước mắm từ Phan Thiết cập bến Bến Nghé, Chợ Lớn. Liên Thành không chỉ bán nước mắm, họ bán sự tin cậy của những người An Nam yêu nước. Trong khi các hãng khác pha đấu tạp nham, nước mắm Liên Thành nổi tiếng là nước mắm nhĩ nguyên chất. Mùi nước mắm Liên Thành nồng nàn trong các con hẻm Sài Gòn từng được ví như mùi của sự tự chủ kinh tế, một minh chứng rằng người Việt không thua kém ai trên thương trường. Giữa sự cạnh tranh khốc liệt của thương nhân Hoa kiều, Liên Thành vẫn đứng vững nhờ vào chất lượng nước mắm và uy tín của những người sáng lập. Họ chứng minh rằng người Việt có thể tổ chức quản lý theo lối tư bản hiện đại như cổ phần hóa, hạch toán minh bạch nhưng vẫn giữ trọn vẹn cốt cách kẻ sĩ. Liên Thành chi phối cả tâm hồn và dạ dày người Việt, biến sản phẩm ẩm thực thành một biểu tượng của lòng tự tôn.

Khởi sinh từ lòng ái quốc, Liên Thành thương quán đã liên tục đóng góp vào quá trình giải phóng dân tộc. Trước hết là tài trợ chính cho Dục Thanh học hiệu trong suốt quá trình hoạt động của trường từ khi thành lập vào 1907 đến năm 1911. Ngôi trường đã góp phần mở mang dân trí, tạo điều kiện giáo dục nội dung yêu nước tiến bộ cho con em các chí sĩ và cả những gia đình lao động nghèo.

Không dừng lại ở đó, Liên Thành còn đồng hành cùng Nguyễn Tất Thành trong chặng đầu của hành trình ra đi tìm đường cứu nước mà đậm nét nhất là thời gian Người ở lại Tổng cuộc chợ lớn của Liên Thành (nay là di tích lịch sử nhà số 3-5 Châu Văn Liêm) trước khi lên con tàu Đô đốc Latouche-Tréville sang Pháp.

Sau khi doanh nhân Nguyễn Trọng Lội qua đời, dưới sự điều hành của em trai ông là Nguyễn Quý Anh và sau đó là ông Hồ Tá Bang, Công ty Nước mắm Liên Thành tiếp tục phát triển, mở thêm nhiều nhà lều nước mắm ở Sài Gòn, sản xuất phân bón hiệu Con voi đỏ từ xác mắm. Không chỉ kinh doanh, Liên Thành còn trở thành tấm gương cho tinh thần đấu tranh chống lại sự chèn ép trong kinh doanh của tư bản Pháp và tư bản Hoa kiều đương thời. Trong đó, từ năm 1917-1920 là giai đoạn phát triển mạnh của thương hiệu nước mắm Liên Thành. Đặc biệt là khi Công ty đưa sản phẩm của Liên Thành đến quảng bá tại Hội chợ Hà Nội năm 1918.

Cũng trong giai đoạn này, ban lãnh đạo Liên Thành định hướng phát triển nước mắm nguyên chất để chống lại hành vi làm giả nước mắm của thương nhân Hoa kiều. Công ty Nước mắm Liên Thành còn ủng hộ tài chính cho các hoạt động yêu nước; các đại lý Liên Thành Thương quán là địa điểm để các nhân sĩ yêu nước hội họp, tập trung vào Sài Gòn để tang cụ Phan Chu Trinh.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, ông Hồ Tá Khanh (con trai ông Hồ Tá Bang) và ông Nguyễn Minh Duệ (con trai ông Nguyễn Quý Anh) kế thừa của Liên Thành Thương quán đã tham gia kháng chiến, ông Nguyễn Minh Duệ đã hy sinh trong một lần vận chuyển vũ khí từ Thái Lan về Việt Nam.

Thương hiệu nước mắm Liên Thành từ khi ra đời và trong suốt quá trình hoạt động, vẫn là một trong những thương hiệu lâu đời và đóng góp rất nhiều tài chính cho phong trào Duy Tân, Đông Du, phong trào Việt Minh và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Năm 1979, cụ Huỳnh Văn Dậu - tổng lý kế nhiệm các cụ tổ đồng ý hiến Công ty Nước mắm Liên Thành cho Nhà nước với điều kiện giữ lại tên Liên Thành với bàn thờ 6 cụ tổ, nhờ đó giữ lại cả thương hiệu lẫn niềm tự hào cho người sau.

Năm 2001, Liên Thành cổ phần hóa với phần vốn giá trị nhất là di sản phi vật thể ấy. Với nhận thức rằng sứ mệnh cũ đã chấm dứt, nỗ lực của Liên Thành là làm ra loại nước mắm quốc tuý để giữ gìn tinh thần của người xưa vẫn với biểu tượng chữ Liên Thành và con voi đỏ trên nền nhãn ngọc, vàng, bạc, đồng.

Viết tiếp câu chuyện trăm năm

Trở về với lịch sử, năm 1979, khi phong trào quốc hữu hóa ồ ạt, con gái cụ Hồ Tá Bang làm Chủ tịch Hội đồng Quản trị và Giám đốc Huỳnh Văn Dậu là con rể cụ Trần Lệ Chất đã trao Công ty lại cho Nhà nước với 2 điều kiện: tên Liên Thành phải được giữ lại và bàn thờ 6 vị sáng lập phải được giữ nguyên. Cho đến nay, Công ty đã được đổi tên thành Công ty Cổ phần Thủy hải sản Liên Thành và vẫn đang tìm lối đi cho nước mắm.

Năm 1997, nước mắm đóng chai thủy tinh nhãn hiệu Liên Thành bắt đầu xuất hiện trở lại thị trường. Tuy nhiên, lúc này tiếng tăm và thị phần của Liên Thành gần như là con số không. Nhiều thương hiệu nước mắm lúc đó đã chiếm lĩnh thị trường qua các chương trình quảng cáo và khuyến mãi rầm rộ.

Không có đủ kinh phí để quảng cáo và khuyến mãi như các đối thủ, Công ty tìm hướng đi riêng. Liên Thành thiên về sản xuất nước mắm có độ đạm cao và hương vị đặc trưng. Công ty còn đa dạng sản phẩm bằng các dòng nước mắm từ cao cấp đến bình dân, theo khẩu vị và thị hiếu của người tiêu dùng. Song song đó, Liên Thành còn muốn tạo đột phá bằng việc phân phối độc quyền nước mắm cốt không pha phụ gia.

Năm 2005, Liên Thành bắt đầu xây dựng đội ngũ bán hàng và đầu tư mạnh vào marketing. Đến năm 2009, Công ty đã hoàn toàn thay đổi hệ thống định vị mới và đã xây dựng cho mình một nội dung thu hút với khẩu hiệu: “Tinh túy hương vị trăm năm”.

Sau thành công của các dòng nước mắm mặn, Liên Thành tiếp tục viết nên một chương mới đầy hứa hẹn với dòng sản phẩm nước mắm chay 5 độ đạm thực vật với công thức độc đáo từ trái thơm giúp người ăn chay vượt qua rào cản thiếu vị, nhạt miệng khi dùng món chay.

Theo bà Hoàng Thị Kim Châu, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần nước mắm Liên Thành, ý tưởng này xuất phát từ năm 2011. Sau nhiều thử nghiệm thất bại với các nguyên liệu khác, công ty đã thành công trong việc tạo ra sản phẩm nước mắm chay có hương vị và màu sắc tương tự nước mắm truyền thống. Ra mắt từ năm 2012, sản phẩm này không chỉ giải quyết bài toán nguyên liệu mà còn giúp Liên Thành nhanh chóng dẫn đầu một phân khúc thị trường ngách, đáp ứng nhu cầu của người ăn chay và xuất khẩu sang các thị trường Halal. Từ thành công này, Liên Thành tiếp tục phát triển các dòng sản phẩm ít mùi, phù hợp với không gian sống hiện đại như căn hộ chung cư. Liên Thành ngày nay vẫn bền bỉ nằm trong top 20 thương hiệu nước mắm Việt Nam được người tiêu dùng trong và ngoài nước ưa chuộng.