Để đi tiếp hành trình Đổi Mới

Đi từ khó khăn

Tại một hội nghị của Bộ Chính trị tổ chức vào ngày 27/1/1986, khi phát biểu kết luận, đồng chí Trường Chinh đã nhấn mạnh rằng “tình hình đang rối ren, phải có những biện pháp cấp bách, các biện pháp cơ bản như đẩy mạnh sản xuất, cải tạo xã hội chủ nghĩa đều rất quan trọng”.

Theo đó, đồng chí Trường Chinh đánh giá: “thị trường đang rối, ta phải xông ra chiếm lĩnh lại thị trường, muốn thế phải cung cấp vũ khí cho anh em, cụ thể là phải giải quyết các vấn đề như phương thức kinh doanh thế nào, giá cả thế nào. Làm chủ và chiếm lĩnh thị trường bằng kinh doanh là chủ yếu hay bằng cấm đoán là chủ yếu. Cần làm rõ: kinh doanh xã hội chủ nghĩa là thế nào thì mới làm được…”. Đó là thời điểm mà Bộ Chính trị đã đồng ý là “cần có nghị quyết của Bộ Chính trị về những biện pháp cấp bách để ổn định tình hình kinh tế, xã hội”.

Năm 1986 có lẽ là năm đặc biệt khó khăn trong lịch sử phát triển của Việt Nam. 10 năm sau khi giành được thống nhất, vì những sai lầm nhất định trong chính sách, nền kinh tế Việt Nam lâm vào cảnh khó khăn, khủng hoảng nghiêm trọng. Trước đó, tháng 6/1985, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa V đã quyết định những mục tiêu, chủ trương và biện pháp lớn nhằm xóa bỏ cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp, thực hiện hạch toán kinh tế, kinh doanh xã hội chủ nghĩa, trong đó vấn đề giá, lương, tiền là yêu cầu cấp bách, là khâu đột phá.

Nghị quyết này được kỳ vọng sẽ “tạo ra sự nhất trí, tin tưởng, phấn khởi của cán bộ, đảng viên và nhân dân, thúc đẩy mạnh tinh thần phấn đấu vươn lên trong sản xuất, kinh doanh của các đơn vị cơ sở, của các cấp, các ngành trong cả nước”. Tuy nhiên, khi đi vào thực hiện, những bất cập đã xuất hiện khi tiến hành đồng thời ba việc lớn, gồm đổi tiền, tổng điều chỉnh giá và điều chỉnh lương với mức độ rất cao. Việc đổi tiền đã phạm nhiều sai lầm, tiếp đó lại làm ngay cuộc tổng điều chỉnh giá và lương với mức độ rất cao trong tình hình kinh tế - xã hội còn rất khó khăn và phức tạp.

Đồng chí Trường Chinh thừa nhận, tình hình kinh tế - xã hội của nước ta đã diễn biến rất phức tạp; giá cả tăng đột biến, nhất là từ giữa tháng 12/1985 đến nay; thị trường càng rối ren hơn; đồng tiền mất giá rất nhanh; bội chi ngân sách và tiền mặt ngày càng lớn; tiền lương thực tế của cán bộ, công nhân, viên chức và lực lượng vũ trang giảm sút; cán bộ, đảng viên, nhân dân xao xuyến, lo lắng, thiếu tin tưởng vào chính sách và sự chỉ đạo kinh tế của Đảng và Nhà nước. Bọn phá hoại, bọn đầu cơ, buôn lậu lợi dụng thời cơ hoạt động ráo riết, làm cho thị trường, giá cả càng thêm rối loạn.

Tình hình đó đòi hỏi phải Đảng và Nhà nước phải đánh giá đúng, có những biện pháp xử lý kiên quyết và đúng đắn, nhanh chóng xoay chuyển tình thế, đưa hoạt động kinh tế - xã hội tiến lên. Trong khó khăn, động lực đổi mới đã được hình thành và đưa tới những thay đổi căn bản trong việc xây dựng Văn kiện đại hội Đảng lần thứ VI vào cuối năm 1986, giờ đây được ghi nhận như là kỳ đại hội mở ra giai đoạn Đổi Mới.

Để đi tiếp hành trình Đổi Mới

Khái niệm Đổi Mới lần 2 được chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh lần đầu nêu lên trong một lần trả lời phỏng vấn báo chí vào năm 2011. Khi đó, kinh tế Việt Nam đang đối mặt những khó khăn rất lớn và điều ông kỳ vọng là một cuộc Đổi Mới lần 2 sẽ làm thay đổi tình hình. Nhiều năm sau, TS. Lê Đăng Doanh vẫn tiếp tục nói về chủ đề này. Năm 2015, ông đã trả lời báo chí quốc tế về vấn đề này và những năm sau đó vẫn tiếp tục nhiều lần đề cập. Ông nhấn mạnh: “Nếu như cuộc Đổi Mới lần 1 là cuộc Đổi Mới để giải phóng năng lực sản xuất, thì cuộc Đổi Mới lần 2 phải là cuộc Đổi mới toàn diện, cải cách toàn diện cả về thể chế, bộ máy”.

Nhiều chuyên gia cũng bày tỏ quan điểm này nhưng cũng cuối cùng câu chuyện vẫn chỉ dừng lại ở mức các cuộc thảo luận chuyên môn. 15 năm qua, nền kinh tế Việt Nam vẫn tăng trưởng và liên tục đối mặt với những thử thách mới, cho tới một ngày tất cả nhận ra rằng Đổi Mới lần 2 là không thể không tiến hành.

Báo cáo tổng kết lý luận và thực tiễn 40 năm Đổi Mới của Đảng nhấn mạnh việc Việt Nam vẫn đang “đứng trước thách thức rất lớn về tụt hậu xa hơn về kinh tế, không thích ứng kịp với biến đổi khí hậu, môi trường suy thoái”. Theo đó, giai đoạn Đổi Mới vừa qua, tốc độ tăng trưởng mỗi một thập niên lại suy giảm so với thập niên trước. Nền kinh tế Việt Nam phát triển chưa ổn định, bền vững, chất lượng tăng trưởng thấp, năng lực cạnh tranh yếu. Nền kinh tế cơ bản còn phát triển theo chiều rộng, chuyển dịch sang phát triển theo chiều sâu dựa trên khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao còn chậm.

Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Đại hội XIV có trọng trách lịch sử xác lập những quyết sách mang tính "bệ phóng" để thực hiện thành công hai mục tiêu chiến lược 100 năm của đất nước”. Theo đó, thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hoá tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao, là một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa hoà bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Không chỉ nêu mục tiêu chung chung, Đảng cũng xác định mục tiêu định lượng cụ thể, theo đó phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân cho giai đoạn 2026 - 2030 từ 10%/năm trở lên; GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD/năm.

Nhớ lại hành trình Đổi Mới của năm 1986, ban đầu cũng chưa ai định nghĩa được “Đổi Mới” một cách rõ ràng, mà phải đến khi văn kiện của Đại hội lần thứ VI được thông qua, mở ra rất nhiều không gian cải cách, đặc biệt là về kinh tế, thì khái niệm Đổi Mới theo cách hiểu đầy đủ nhất mới thực sự thành hình. Và vì thế, với việc Báo cáo chính trị Đại hội XIV xác định “12 định hướng lớn; 6 nhiệm vụ trọng tâm và 3 đột phá chiến lược” cùng với chương trình hành động đã cụ thể hoá các nhiệm vụ có thể triển khai thực hiện ngay. Đặc biệt, Báo cáo xác định thể chế là "điểm nghẽn của điểm nghẽn" nhưng cũng là "đột phá của đột phá", theo đó phải tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển, tháo gỡ rào cản, khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển mới.

Theo đó, Việt Nam sẽ “đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị phát triển quốc gia theo hướng hiện đại, minh bạch, trách nhiệm giải trình cao; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực; siết chặt kỷ luật, kỷ cương hành chính; xây dựng nền công vụ chuyên nghiệp, liêm chính, phục vụ”. Luận điểm này khiến chúng ta nhớ lại quan điểm của TS. Lê Đăng Doanh trước đây về việc “cải cách toàn diện cả về thể chế, bộ máy”.

Những tiếng nói chuyên gia mới nhất cũng ủng hộ cho điều này. Trong cuộc trả lời phỏng vấn mới đây của VietnamFinance, PGS.TS Trần Đình Thiên đã đề cập tới một “nhịp tăng trưởng thăng hoa thứ hai”. Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, Việt Nam cần tạo ra một “nhịp tăng trưởng thăng hoa thứ hai", tương tự như bước ngoặt của năm 1986, khi bắt đầu thừa nhận kinh tế tư nhân và từ đó giúp nền kinh tế trỗi dậy mạnh mẽ. “Nếu như trước đây kinh tế tư nhân mới chỉ được “thừa nhận”, thì nay nó phải được xem là một động lực tăng trưởng quan trọng nhất, cần được thúc đẩy thông qua một hệ thống chính sách thiết kế bài bản", ông Thiên nói.