Thời vàng son

Hậu thế khen ngợi các thời kỳ trị vì của các vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, hay thời vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông của triều Lê, khi mà “thóc lúa đầy đồng, trâu chẳng buồn ăn”, đặc biệt là thời kỳ niên hiệu Hồng Đức của vua Lê Thánh Tông, là những thời kỳ như vậy.

Khi đánh giá về triều đại của vua Lý Thánh Tông, nhà sử học Phan Huy Chú, trong tập “Nhân vật chí” của bộ bách khoa thư “Lịch triều hiến chương loại chí” mà ông soạn, đã ca ngợi thời đại mà Lý Thánh Tông trị vì: “Khéo nối theo việc cũ. Thành ý, yêu dân, trọng nông nghiệp, thương kẻ bị tội, vỗ về người xa, yên dỗ kẻ gần, văn tu võ bị, trong nước yên ổn”.

Một vị vua nhân ái, chú trọng thúc đẩy dân chúng yên ổn làm ăn, thì nhân dân được hưởng nhiều ân huệ. Ngoài việc tiêu biểu là xót thương những người bị tội phải nằm trong ngục sâu, việc “trọng nông nghiệp” của Lý Thái Tông cũng thể hiện rất rõ, như qua những tờ chiếu khuyến nông, hay những lần ngài đi khắp nơi để xem dân gặt lúa, cấy lúa để thúc đẩy nhân dân chăm lo sản xuất. Khi gặp hạn hán, “Đại Việt sử ký toàn thư” cho biết, ngài sai “phát thóc, và tiền lụa trong kho để chẩn cấp cho dân nghèo”.

Phát huy kết quả từ các chính sách của vua cha, vua Lý Thánh Tông cũng để lại một thời kỳ thịnh trị rực rỡ, không chỉ trong đối nội mà cả trong đối ngoại, khiến Phan Huy Chú khen rằng: “Bấy giờ nước lớn phải sợ, nước nhỏ kính mến, thần giúp người theo, dân thì đông giàu, mình thì thái bình, thực là một ông vua giỏi của triều Lý”. Nguyên nhân của sự thịnh trị ấy được chỉ rõ: “Vua nghe lời can ngăn, cầu kẻ hiền tài, tạp dịch ít, thuế khoá nhẹ, nhân chính rõ rệt trông thấy”. Làm được những điều này, thì có lẽ, thời nào cũng là thời thịnh trị cả.

Các sử quan triều Lê, tất nhiên sẽ dành những lời ca ngợi hết sức hoa mỹ dành cho vua Lê Thánh Tông: “Vua sáng lập chế độ, văn vật khả quan, mở mang đất đai, cõi bờ khá rộng, thực là bậc vua anh hùng tài lược, dẫu Vũ Đế nhà Hán, Thái Tông nhà Đường cũng không thể hơn được”. Trong khi đó, vài trăm năm sau, ở ngôi vị quân chủ đất nước thời nhà Nguyễn, vua Tự Đức đã có những đánh giá chi tiết về bậc minh quân của nhà Lê, khi ngài ngự phê vào bộ “Cương mục” mà các sử quan của triều Nguyễn dâng lên: “Nhà Lê từ Thái Tổ sáng lập cơ nghiệp, truyền nối chưa được mấy đời, chỉ có Thánh Tông được kể là rất thịnh trị, còn các vua khác đều mờ tối, ươn hèn, không đáng đếm xỉa”.

Phan Huy Chú cũng đánh giá vua Lê Thánh Tông đứng ở vị trí đầu trong các vị vua nước ta. Ông viết: “Người ta cho rằng chính trị đời Hồng Đức (niên hiệu vua Lê Thánh Tông sử dụng từ năm 1470-1497) là rất thịnh. Văn võ, tài lược hơn cả các đời”. Những biện pháp để tạo nên nền thịnh trị này được nhà sử học tóm tắt: “Vua tôn trọng nho thuật, cất nhắc anh tài, sáng lập chế độ, khôi phục và mở mang bờ cõi”.

Vua Lê Thánh Tông đã thực hiện hàng loạt các biện pháp để nâng cao hiệu quả trị nước. Ông cho biên soạn và ban hành bộ “Quốc triều hình luật”, hay còn gọi là Luật Hồng Đức, một bộ hình luật hoàn chỉnh, tiến bộ, thể hiện sự quản lý nhà nước chặt chẽ, công bằng. Ông cũng cho xây dựng bộ máy quan lại tinh gọn, hiệu quả, củng cố quyền lực trung ương. Hệ thống tổ chức bộ máy hành chính được sắp xếp lại, cả nước được phân chia lại thành 13 thừa tuyên. Chế độ giáo dục thi cử cũng được cải tiến, việc chọn lọc và tuyển lựa nhân tài được thuận tiện, khiến người tài liên tục xuất hiện và có đất dụng võ.

Vua Lê Thánh Tông cũng chú trọng việc cải cách bộ máy quân đội, thường xuyên cho binh lính luyện tập, tập trận đồ, nhờ đó quân đội Đại Việt hùng mạnh, liên tiếp giành thắng lợi trong các cuộc chiến tranh với Chiêm Thành và Ai Lao, giúp mở rộng lãnh thổ. Nhà vua cũng đặc biệt quan tâm đến văn hóa, chú trọng việc biên soạn sử sách, thành lập Hội Tao Đàn nổi tiếng mà nhà vua là Nguyên soái, tập hợp được nhiều tác phẩm có giá trị như “Quỳnh uyển cửu ca”, “Thiên Nam dư hạ tập”, “Hồng Đức quốc âm thi tập”…

Để nhân dân no đủ, nhà vua nghiên cứu và cho ban hành rất nhiều chính sách thúc đẩy kinh tế phát triển, đặc biệt chú trọng vào nông nghiệp, nên đời sống nhân dân ấm no. Điển hình như tháng 11 năm Hồng Đức thứ 16 (1485), nhà vua hạ sắc lệnh cho các quan khuyên nhủ nhân dân làm ruộng, trồng dâu.

Trong sắc dụ này, vua Lê Thành Tông yêu cầu các quan thừa chính, hiến sát và phủ, huyện phải thường xuyên xem xét ruộng đất nơi bằng phẳng, đất nào có lợi mà còn bỏ sót thì mở mang cho hết nguồn lợi của đất, người dân nào có sức mà còn để thừa thì đốc thúc họ làm cho hết sức. “Các viên quan làm thế nào cho dân có của thừa, phong tục đều trở nên thuần hậu, để đời được thịnh trị theo như lòng mong muốn của ta. Trong hàng các quan, nếu có người nào biết hết lòng làm đầy đủ chức phận, thì hai ty Thừa chính, Hiết sát đều đem tên người ấy tâu bày, trẫm sẽ khen thưởng; còn nếu có viên quan nào coi việc này như trò đùa mà khinh thường, sẽ phải bãi chức và bắt sung vào quân ngũ”, sắc dụ nêu rõ.

Ngoài ra, nhà vua cũng ra sắc lệnh cho các quan phủ, huyện rằng: Trong lúc nhân dân làm ruộng đã được nhàn rỗi, các viên phủ, huyện chiếu theo số điền xem chỗ nào hạng ruộng nọ giáp với hạng ruộng kia, thì bắt nhân dân họp tập chỉ dẫn đâu là ruộng công và đâu là ruộng thế nghiệp, rồi đắp giới mốc riêng ra, để làm tiêu chuẩn nhất định lâu dài.

Vua Lê Thánh Tông luôn chăm lo cho dân như vậy, nên các quan cũng cố gắng sức. Viên tri huyện Thư Trì (Vũ Thư, Thái Bình, nay là Hưng Yên) là Trần Nhữ Vi cũng dâng sớ tâu rằng: "Các xứ trong nước, hình thế ruộng đất chỗ cao chỗ thấp không đều nhau, công việc làm ruộng cũng có nơi sớm nơi muộn khác khác nhau, nơi có ruộng mùa thì cày cấy vào tháng 2, tháng 3, nơi có ruộng chiêm thì cày cấy tháng 11, tháng 12. Nay viên hữu ty cứ nhất luật đến mùa đông bắt dân đi làm việc công, như thế có ngăn trở cho công việc làm ruộng. Xin từ nay, về công việc sửa đê đắp đường, hai ty Thừa chính và Hiến sát nên khám xét rõ ràng, chỗ nào có ruộng cấy lúa mùa thì cho dân làm công việc ấy vào cuối mùa đông, chỗ nào có ruộng cấy lúa chiêm thì cho dân làm công việc vào các tháng mùa xuân, đều nhân lúc nhân dân đã được nhàn rỗi về công việc làm ruộng, để hợp với sự tiện lợi của dân". Nhà vua chuẩn y lời tâu ấy.

Nhà vua muốn các địa phương tận dụng hết các ruộng đất còn bỏ không, nên còn ra sắc lệnh cho các viên phủ, huyện: phàm chỗ ven núi ven biển, còn có ruộng bỏ hoang chưa khai khẩn hết, thì các viên phủ, huyện đều phải đi khám thực, đôn đốc nhân dân khai khẩn cày trồng.

Về thời thịnh trị của vua Lê Thái Tông, các sử quan triều Nguyễn, khi biên soạn bộ “Khâm định Việt sử thông giám cương mục”, đã ghi lời “cẩn án”: “Đời Lê Thánh Tông (1460-1497): ở trong nước thì sửa sang văn trị, đối với ngoài thì lừng lẫy võ công; rực rỡ hiển hách làm cho sự nghiệp đời trước được sáng tỏ thêm. Kể cũng gọi là thịnh trị đấy”.

Khi triều đình chăm lo cho dân, mà giúp dân giàu có, bình an, thì kể cả không đánh giá sự chính thống của triều đại, sử sách cũng có những đánh giá khách quan. Như sử nhà Lê, nhà Nguyễn, dù coi triều Mạc là “nguỵ triều” vì cướp ngôi của nhà Lê, nhưng khi chép về thời trị vì của vua Mạc Thái Tông (Mạc Đăng Doanh), cũng phải ghi nhận rằng: “Đăng Doanh cấm người dân mang vũ khí đi đường. Từ đấy, người buôn bán và kẻ đi đường đều đi tay không, ban đêm không còn trộm cướp, trâu bò thả chăn không phải đem về, chỉ cần mỗi tháng xem lại một lần, có khi sinh đẻ cũng không biết được là gia súc nhà mình. Trong khoảng vài năm, người đi đường không nhặt của rơi, cổng ngoài không phải đóng, được mùa liên tiếp, trong cõi tạm yên”.

Hay khi tả về đất Đàng Trong, khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn nhậm, cũng từng đạt được khung cảnh thịnh trị như vậy. Sách “Khâm định Việt sử thông giám cương mục” ca ngợi: “Năm Hồng Phúc thứ nhất (1572), Thái Tổ Gia Dụ Hoàng đế ta cai trị trong trấn mười năm, chính sự thì khoan hòa, quân lệnh thì nghiêm túc. Dân vùng Thuận Hóa và Quảng Nam đều được nhuần thấm ân đức và tắm gội giáo hóa. Dân buôn thì lạc nghiệp, chợ búa không bán hai giá, trong xứ không có trộm cướp. Nhiều người các nước đều sum vầy làm ăn. Trong trấn ngày một đông đúc thịnh vượng”.

Không những vậy, nếu theo đánh giá của Phan Huy Chú, thì thời trị vì của các vua Lê Hy Tông, Lê Dụ Tông, cũng là những thời kỳ “trong nước vô sự, nhân dân yên nghiệp, thực là đời rất thịnh”. Nhưng những thành quả này, chủ yếu là nhờ sự cai quản của các chúa Trịnh, vua Lê không có vai trò gì, nên sử sách đời Lê, Nguyễn ít khi nhắc tới.