Từ NQ 10 đến NQ 68: Thế và lực của kinh tế tư nhân đã gia tăng

Kinh tế tư nhân đóng góp to lớn vào tăng trưởng

Phát triển doanh nghiệp tư nhân Việt Nam là hành trình đi lên từ số 0 tròn trĩnh, sau rất nhiều lần vấp ngã, đến nay đã trở thành khu vực kinh tế đóng góp ngày càng to lớn vào quá trình tăng trưởng kinh tế của nước ta.

Theo báo cáo của Cục Thống kê, hiện nay nước ta có khoảng 900 nghìn doanh nghiệp và khoảng 5,5 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động với khoảng 7 triệu doanh nhân. Kinh tế tư nhân đóng góp gần 45% GDP cả nước, 1/3 thu ngân sách nhà nước, hơn 40% vốn đầu tư xã hội, chiếm 35% tổng kim ngạch nhập khẩu và 25% tổng kim ngạch xuất khẩu, tạo ra việc làm cho 85% tổng số lao động.

Kinh tế tư nhân liên tục duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao, góp phần quan trọng huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển, tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tăng thu ngân sách nhà nước, tạo việc làm, cải thiện đời sống nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội.

Từ năm 2011, hàng vạn doanh nghiệp quy mô lớn, trong đó có mấy trăm tập đoàn kinh tế tư nhân đã tạo nên sự đột phá về chất lượng và hiệu quả của kinh tế tư nhân Việt Nam. Nếu như cuối những năm 90 thế kỷ trước và những năm đầu thiên niên kỷ mới, tiêu biểu cho kinh tế tư nhân nước ta là kem đánh răng Dạ Lan, giày dép Biti’s, nước rửa chén Mỹ Hảo, bánh Kinh Đô... thì ngày nay là Vietjet Air, Vingroup, Sun Group, Đèo Cả, FPT, TH Group, VPBank, Trung Nguyên…

Một số tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp lớn đã đầu tư nhiều dự án quy mô lớn vào công nghiệp chế biến, chế tạo, kinh doanh bất động sản, xây dựng khu công nghiệp, khu kinh tế, khu đô thị, xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật, xã hội như sân bay, cảng biển, đường cao tốc, trường học, bệnh viện, khu nghỉ dưỡng, dịch vụ tài chính, ngân hàng, kiểm toán, bảo hiểm.

Trình độ công nghệ, quản trị doanh nghiệp, năng lực cạnh tranh của kinh tế tư nhân đã được nâng cao, đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của người tiêu dùng trên thị trường trong nước và đối tác nước ngoài trong hợp tác về thương mại và đầu tư quốc tế.

Đáng nói, trong mười năm gần đây, nhiều tập đoàn kinh tế tư nhân đã đi tiên phong trong chuyên đổi mô hình tăng trưởng theo hướng năng động, sáng tạo, đầu tư đổi mới công nghệ, đào tạo nhân lực chất lượng cao, tạo ra sản phẩm hàng hóa và dịch vụ có giá trị gia tăng cao, chất lượng tốt, làm chủ thị trường trong nước, từng bước thực hiện dự án đầu tư tại một số quốc gia; thành lập trung tâm đổi mới & sáng tạo, trung tâm R&D, trung tâm big data, trung tâm dữ liệu AI.

Khu vực kinh tế tư nhân chưa phát huy hết lợi thế

Dù có vai trò quan trọng, song khu vực kinh tế tư nhân được đánh giá chưa phát huy lợi thế và tiềm năng để trở thành động lực quan trọng nhất thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang mô hình kinh tế dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trong số 900 nghìn doanh nghiệp tư nhân đang hoạt động, khoảng 97% có quy mô siêu nhỏ và nhỏ. Doanh nghiệp lớn chỉ chiếm 1,5%; doanh nghiệp quy mô vừa chỉ chiếm 1,5%, là cơ cấu doanh nghiệp “bất thường” khi so sánh với cơ cấu của khu vực doanh nghiệp tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Thái Lan.

Cơ cấu ngành nghề của doanh nghiệp tư nhân chưa hợp lý: hơn 85% doanh nghiệp tư nhân hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ, chỉ hơn 10% doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp và khoảng 1% doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp.

Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ có công nghệ lạc hậu, trình độ quản trị, năng lực tài chính, năng suất lao động, hiệu quả kinh doanh, chất lượng sản phẩm, sức cạnh tranh thấp, chủ yếu tham gia ở phân khúc thị trường có giá trị gia tăng thấp, năng lực hội nhập quốc tế hạn chế. Tình trạng vi phạm pháp luật, cạnh tranh không lành mạnh trong kinh tế tư nhân khá phổ biến. Tình trạng sản xuất kinh doanh gây ô nhiễm môi trường, không bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm diễn ra nghiêm trọng.

Thiếu doanh nghiệp quy vừa cũng là một biểu hiện cho thấy có rất ít doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ đã lớn lên để trở thành doanh nghiệp quy mô vừa, trong khi doanh nghiệp nhỏ thiếu năng lực cũng như động cơ và tham vọng phát triển về quy mô. Nếu không có nhiều doanh nghiệp quy mô vừa, nền kinh tế sẽ bị hạn chế việc gia tăng doanh nghiệp quy mô lớn và tập đoàn kinh tế trong trung hạn.

Tỷ lệ doanh nghiệp quy mô vừa và lớn quá ít hạn chế năng lực của nhà đầu tư trong nước vào một số ngành sản xuất công nghệ cao, dịch vụ hiện đại, xây dựng trung tâm R&D, trung tâm đổi mới & sáng tạo, vườn ươm doanh nghiệp, làm đầu tàu, hỗ trợ SMEs trong các chuỗi cung ứng sản phẩm. Do đó, mặc dù nhà nước định hướng giảm tỷ trọng khu vực kinh tế FDI trong công nghệp, dịch vụ, thương mại quốc tế nhưng vẫn không có nhiều thay đổi, tác động đến mục tiêu xây dựng nên kinh tế độc lập, tự chủ, tự cường của dân tộc.

Một thực trạng đáng lưu ý là hàng năm số doanh nghiệp mới thành lập và số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường không chênh lệch nhiều. Năm 2024, cả nước có hơn 233,4 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập mới và quay trở lại hoạt động, tăng 7,1% so với năm trước; bình quân một tháng có gần 19,5 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động.

Trong khi đó, số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường là 197,9 nghìn doanh nghiệp, tăng 14,7%; bình quân một tháng có gần 16,5 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường.

Doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường làm giảm giá trị sản lượng sản xuất, dịch vụ, giảm nguồn hàng cung ứng trên thị trường, tác động đến cân đối cung – cầu, sa thải lao động, giảm thu nhập của công nhân, giảm thu ngân sách; trong khi doanh nghiệp mới thành lập cần có thời gian một năm và dài hơn để xây nhà máy, mua sắm thiết bị, tuyển dụng lao động mới có thể tạo ra sản phẩm, dịch vụ cung ứng trên thị trường.

Mối liên kết giữa doanh nghiệp tư nhân với doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp FDI chưa hình thành theo chuỗi cung ứng sản phẩm thông qua phân công và hợp tác cùng phát triển theo phương châm hài hòa lợi ích.

Có người coi đó là hiện tượng “3 nền kinh tế trong 1 nền kinh tế”, làm giảm hiệu quả kinh tế - xã hội của doanh nghiệp và của quốc gia, tác động tiêu cực đến tốc độ tăng trưởng kinh tế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng chất lượng và hiệu quả hơn.

Phần lớn SMEs thiếu chiến lược kinh doanh thích ứng với sự biến động của thị trường thế giới và trong nước, một số doanh nghiệp vẫn kinh doanh theo phương thức “ăn xổi ở thì”, trình độ quản trị doanh nghiệp chậm được đổi mới, năng lực tài chính còn hạn chế; cạnh tranh không lành mạnh, tranh thủ quan hệ với công chức, viên chức, cán bộ lãnh đạo cơ quan quản lý nhà nước để “xin” dự án, tiếp cận cơ hội đầu tư bằng cả biện pháp không chính đáng như hối lộ đất đai, biệt thự, tiền bạc; một số doanh nhân đã bị xử lý hình sự.

Quan hệ hợp tác giữa các doanh nghiệp tư nhân đã chuyển biến tích cực so với trước đây, nhưng vẩn còn tình trạng thiếu bình đẳng giữa doanh nhân làm chủ doanh nghiệp quy mô lớn với doanh nhân SMEs trong khi tham gia chuỗi cung ứng sản phẩm, dịch vụ, khi vay tín dụng của ngân hàng thương mại. Một số doanh nghiệp quy mô lớn ít quan tâm việc hợp tác, hỗ trợ SMEs, nhất là khi có biến động về giá cả thị trường, ứng phó với khủng hoảng kinh tế.

Cách nào để kinh tế tư nhân thành động lực quan trọng?

Để khu vực kinh tế tư nhân tiếp tục lớn mạnh và trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng, cần triển khai các nhiệm vụ và giải pháp chủ yếu, quan trọng như sau:

Thứ nhất, thống nhất nhận thức, tư tưởng, hành động trong triển khai các chủ trương, chính sách về phát triển kinh tế tư nhân.

Theo đó, cần thống nhất nhận thức của cả hệ thống chính trị và các tầng lớp nhân dân, tạo sự đồng thuận cao trong xã hội về khuyến khích, tạo điều kiện phát triển kinh tế tư nhân. Ngoài ra, cần phát huy thế mạnh và tiềm năng to lớn của kinh tế tư nhân trong phát triển kinh tế - xã hội phải đi đôi với khắc phục có hiệu quả những mặt trái phát sinh trong quá trình phát triển kinh tế tư nhân.

Thứ hai, tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi cho phát triển kinh tế tư nhân bằng cách bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô bằng cách triển khai thực hiện đồng bộ các giải pháp ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, đẩy nhanh quá trình cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng; chủ động, linh hoạt điều hành chính sách tiền tệ theo cơ chế thị trường, kiểm soát lạm phát ở mức hợp lý; phối hợp đồng bộ, hiệu quả giữa chính sách tiền tệ với chính sách tài khoá và các chính sách kinh tế vĩ mô khác; bảo đảm lãi suất và tỷ giá hối đoái ổn định, phù hợp với điều kiện kinh tế vĩ mô và thị trường; đẩy mạnh cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu; cơ cấu lại ngân sách nhà nước gắn với giảm bội chi ngân sách, bảo đảm an toàn nợ công và nâng cao hiệu quả đầu tư công; khuyến khích đầu tư của khu vực tư nhân; hoàn thiện cơ chế, chính sách thu hút đầu tư tư nhân và bảo đảm hoạt động của kinh tế tư nhân theo cơ chế thị trường.

Thứ ba, phát triển kết cấu hạ tầng; tập trung phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, hiện đại, nhất là giao thông, năng lượng, viễn thông, đô thị, cấp, thoát nước, thuỷ lợi, xử lý chất thải, dịch vụ hậu cần và tạo điều kiện thuận lợi cho kinh tế tư nhân tiếp cận, sử dụng bình đẳng, với chi phí hợp lý.

Thứ tư, tăng cường khả năng tiếp cận các nguồn lực bằng cách khẩn trương hoàn thiện pháp luật về đất đai, tài nguyên và môi trường, tạo điều kiện thuận lợi để kinh tế tư nhân tiếp cận thị trường đất đai, tài nguyên một cách minh bạch, bình đẳng theo cơ chế thị trường; sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan để bảo đảm quyền sử dụng đất thực sự là tài sản được chuyển nhượng, giao dịch, thế chấp cho các nghĩa vụ dân sự, kinh tế, để các tổ chức, cá nhân được thuê đất, giao đất lâu dài với quy mô phù hợp với nhu cầu sản xuất, kinh doanh, cơ cấu lại và phát triển nhanh, an toàn, hiệu quả các thị trường tài chính, nhất là thị trường tiền tệ và thị trường vốn; tạo điều kiện bình đẳng, thuận lợi cho kinh tế tư nhân tiếp cận vay vốn ngân hàng, huy động vốn trên thị trường chứng khoán, nhất là phát hành trái phiếu doanh nghiệp và sử dụng các dịch vụ tài chính với chi phí hợp lý;

Phát triển đa dạng các định chế tài chính, các quỹ đầu tư mạo hiểm, các quỹ bảo lãnh tín dụng, các tổ chức tài chính vi mô, các tổ chức tư vấn tài chính, dịch vụ kế toán, kiểm toán, thẩm định giá, xếp hạng tín nhiệm…; đẩy mạnh cơ cấu lại và phát triển đồng bộ thị trường chứng khoán, thúc đẩy phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp và các thị trường chứng khoán phái sinh để thị trường chứng khoán thực sự trở thành một kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng của các doanh nghiệp tư nhân;

Phát triển hệ thống các tổ chức tín dụng an toàn, lành mạnh; bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, khách hàng và của bản thân tổ chức tín dụng; phát triển đa dạng và nâng cao chất lượng các dịch vụ ngân hàng, nhất là dịch vụ tín dụng và thanh toán cho nền kinh tế; nghiên cứu, ban hành cơ chế, chính sách tín dụng phù hợp với các phương thức sản xuất kinh doanh, đối tượng khách hàng, tăng cường kết nối các khâu trong mạng sản xuất và chuỗi giá trị; phát triển đa dạng và nâng cao chất lượng các sản phẩm, dịch vụ bảo hiểm để góp phần giảm thiểu rủi ro, tổn thất và ổn định sản xuất, kinh doanh, đời sống của người dân và doanh nghiệp; chú trọng phát triển bảo hiểm trong lĩnh vực nông nghiệp;

Có cơ chế, chính sách tạo điều kiện để kinh tế tư nhân tích cực tham gia vào quá trình hội nhập kinh tế quốc tế; hỗ trợ kinh tế tư nhân tiếp cận, khai thác các cơ hội trong hội nhập quốc tế, mở rộng thị trường, đẩy mạnh đầu tư và thương mại quốc tế; xóa bỏ các rào cản bất hợp lý đối với kinh tế tư nhân khi tham gia thương mại, đầu tư quốc tế; tạo điều kiện để kinh tế tư nhân phát triển, nâng cao năng lực từng bước tham gia sâu, vững chắc vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Thứ năm, hỗ trợ kinh tế tư nhân đổi mới sáng tạo, hiện đại hoá công nghệ và phát triển nguồn nhân lực, nâng cao năng suất lao động; khuyến khích, hỗ trợ kinh tế tư nhân đầu tư vào các hoạt động nghiên cứu và phát triển, ứng dụng, chuyển giao công nghệ tiên tiến; hoàn thiện và bảo đảm thực thi hiệu quả pháp luật về sở hữu trí tuệ; phát triển các quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ; áp dụng chính sách thuế, hỗ trợ tài chính, tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi phù hợp với hoạt động nghiên cứu, đổi mới, hiện đại hoá công nghệ; kết nối doanh nghiệp, ý tưởng khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo với các nhà đầu tư, quỹ đầu tư.

Ưu tiên phát triển các khu công nghệ cao, các vườn ươm công nghệ cao và các doanh nghiệp khoa học - công nghệ; đẩy mạnh đầu tư, phát triển các cơ sở nghiên cứu khoa học - công nghệ, đội ngũ các nhà khoa học; tăng cường hợp tác trong nước và quốc tế trong nghiên cứu phát triển, ứng dụng khoa học, công nghệ; mua bán, chuyển giao các sản phẩm khoa học, công nghệ mới; đẩy mạnh thương mại hoá các sản phẩm nghiên cứu khoa học, công nghệ; đẩy mạnh thực hiện chiến lược quốc gia về phát triển nguồn nhân lực; đổi mới căn bản, toàn diện và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, nhất là đào tạo nghề, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng đủ nhu cầu số lượng và chất lượng nhân lực cho phát triển kinh tế tư nhân; tăng cường hợp tác, liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo; quy hoạch và phát triển đào tạo theo nhu cầu sử dụng của doanh nghiệp và thị trường;

Tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ doanh nhân Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế; chú trọng đào tạo, bồi dưỡng và phát triển đội ngũ doanh nhân có trình độ chuyên môn cao, kỹ năng quản lý, quản trị hiện đại, đạo đức kinh doanh và tinh thần trách nhiệm đối với quốc gia, dân tộc; xây dựng và triển khai rộng rãi các chuẩn mực đạo đức, văn hoá của doanh nhân Việt Nam trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; khuyến khích, động viên tinh thần kinh doanh, ý chí khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội, nhất là trong cộng đồng doanh nghiệp; đẩy mạnh phổ biến, tuyên truyền, giáo dục kiến thức kinh doanh, khởi nghiệp trong toàn xã hội.

Thứ 6, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước để hỗ trợ kinh tế tư nhân bằng cách xây dựng bộ máy nhà nước tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; phát triển đội ngũ cán bộ, công chức liêm chính, có tư tưởng chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao.

Cùng với đó là nâng cao năng lực xây dựng và tổ chức thực hiện có hiệu quả pháp luật, cơ chế, chính sách, kế hoạch, quy hoạch, chiến lược phát triển, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, an toàn cho kinh tế tư nhân phát triển lành mạnh, đúng định hướng.

Thứ 7 là đổi mới nội dung, phương thức và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, nâng cao vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, xã hội - nghề nghiệp đối với kinh tế tư nhân.