Từ ốc đảo biệt lập đến 'mỏ vàng' du lịch: Kho Mường thoát cảnh 'ba không'

Nằm trong vùng lõi của Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, bản Kho Mường thuộc xã Pù Luông, huyện Bá Thước từng được ví như một ốc đảo bị lãng quên. Được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi sừng sững, sự biệt lập về địa lý suốt hàng trăm năm đã bảo tồn gần như nguyên vẹn bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Thái và hệ sinh thái nguyên sinh.

Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế học phát triển, chính sự biệt lập này từng là nguyên nhân cốt lõi của cái nghèo đeo bám dai dẳng nơi đây. Giao thương cách trở khiến nông sản làm ra không bán được hoặc bị ép giá, người dân quẩn quanh với cây lúa, củ sắn trên những thửa ruộng bậc thang manh mún và cái nghèo không phải do thiếu tư liệu sản xuất mà do thiếu sự kết nối với thị trường.

Bước ngoặt chỉ thực sự đến khi tỉnh Thanh Hóa thay đổi cách tiếp cận trong chính sách giảm nghèo đối với khu vực miền núi phía Tây, thay vì tiếp tục các chương trình hỗ trợ mang tính cầm hơi, chính quyền đã nhìn nhận Kho Mường dưới con mắt của một nhà đầu tư chiến lược khi nhận thấy nơi đây sở hữu những tài sản vô giá mà thị trường du lịch hiện đại đang khao khát là sự nguyên sơ và bản sắc văn hóa.

Quyết định số 4591-QĐ/UBND ngày 27/10/2020 của UBND tỉnh Thanh Hóa về việc phê duyệt dự án Xây dựng mô hình điểm du lịch cộng đồng bản Kho Mường chính là giấy phép thông hành mở ra kỷ nguyên mới cho vùng đất này, đây không chỉ là một văn bản hành chính mà là một cam kết đầu tư công mạnh mẽ xác định rõ lộ trình biến tài nguyên du lịch thành sinh kế thoát nghèo.

Đánh thức "tài sản ngủ quên" bằng đòn bẩy hạ tầng và cơ chế

Trong tư duy kinh tế thị trường, tài sản chỉ có giá trị khi tạo ra dòng tiền và tại Kho Mường, chính sách của tỉnh đã giúp người dân thực hiện quá trình vốn hóa những gì họ đang có. Đầu tiên là tài nguyên cảnh quan với Hang Dơi hay còn gọi là hang Kho Mường, một hang động đá vôi được hình thành từ hàng trăm triệu năm trước từng chỉ là nơi trú ngụ của loài dơi và là nỗi sợ mơ hồ của người dân bản địa nay đã trở thành điểm nhấn thu hút khách quốc tế.

Cùng với đó, hệ thống ruộng bậc thang, suối đá và những cánh rừng nguyên sinh được quy hoạch bảo tồn để trở thành không gian trải nghiệm đắt giá. Tiếp đến là tài nguyên văn hóa, những nếp nhà sàn truyền thống của người Thái thay vì bị phá bỏ để xây nhà bê tông đã được chính quyền khuyến khích giữ gìn và cải tạo thành các Homestay đạt chuẩn, đồng thời ẩm thực địa phương với cơm lam, nộm hoa chuối, vịt Cổ Lũng cũng được nâng tầm thành sản phẩm du lịch thương mại.

Ông Hà Đình Nếch, người từng có hàng chục năm làm trưởng bản đã chiêm nghiệm sâu sắc về sự thay đổi này khi dân bản sống nương tựa nhau bao đời nay, giữ rừng, giữ nếp nhà nhưng phải đến khi có chủ trương phát triển du lịch thì người dân mới hiểu rằng chính những thứ bình dị ấy lại là cục nam châm hút khách quốc tế và mang lại thu nhập đột phá.

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa Kho Mường thoát nghèo bằng du lịch, ngân sách nhà nước đã được rót vào đúng những điểm huyệt quan trọng của hạ tầng. Hệ thống giao thông kết nối từ trung tâm xã Pù Luông vào bản với con dốc dựng đứng năm xưa đã được bê tông hóa đảm bảo an toàn nhưng vẫn giữ được nét hoang sơ của cung đường đèo, song song với đó là các hạng mục như bãi đỗ xe, điểm check-in, đường điện chiếu sáng, hệ thống nước sạch và xử lý rác thải được đầu tư đồng bộ.

Đáng chú ý là việc điều chỉnh địa giới hành chính đưa bản Kho Mường về trực thuộc xã Pù Luông thay vì xã Thành Sơn trước đây đã tạo ra một sự thống nhất trong quản lý vùng lõi du lịch.

Chính quyền xã Pù Luông đóng vai trò như một nhà quản trị dự án, trực tiếp sát sao trong việc hướng dẫn bà con làm du lịch. Ông Hà Văn Thào, Trưởng bản Kho Mường chia sẻ về sự đồng hành này khi cán bộ xã không chỉ xuống họp mà xuống cùng làm, họ hướng dẫn dân cách làm nhà vệ sinh tự hoại, cách bài trí phòng ốc cho khách nước ngoài và thậm chí kết nối các lớp dạy tiếng Anh giao tiếp, nhờ đó người dân từ chỗ e ngại đã mạnh dạn vay vốn ngân hàng chính sách để đầu tư.

Chuyển dịch cơ cấu dòng tiền và tầm nhìn kinh tế xanh

Hiệu quả lớn nhất của chính sách giảm nghèo tại Kho Mường không nằm ở con số tiền hỗ trợ, mà nằm ở sự chuyển dịch cơ cấu lao động và thu nhập, khi một cuộc cách mạng về tư duy kinh doanh đã diễn ra âm thầm nhưng quyết liệt trong từng nếp nhà.

Bản hiện có 64 hộ với 336 nhân khẩu, nếu như trước đây 100% là thuần nông thì nay một bộ phận lớn đã chuyển sang làm dịch vụ. Các hộ gia đình đầu tư homestay đang vận hành mô hình kinh doanh lưu trú với doanh thu từ 150 triệu đến 200 triệu đồng mỗi năm.

Đặc biệt trong năm 2024, bản đón hàng nghìn lượt khách với phần lớn là khách quốc tế có mức chi tiêu cao, giúp thu nhập bình quân của lao động tham gia trực tiếp vào chuỗi du lịch ước đạt từ 10 đến 15 triệu đồng mỗi người một tháng. Đây là con số ấn tượng đối với một bản vùng cao, thậm chí cao hơn thu nhập trung bình của công nhân tại các khu công nghiệp đồng bằng.

Không chỉ các chủ homestay mới hưởng lợi, hiệu ứng lan tỏa của du lịch cộng đồng đã kéo theo sự phát triển của các ngành nghề phụ trợ tạo nên một chuỗi cung ứng tại chỗ. Nhu cầu thực phẩm sạch cho du khách đã thúc đẩy các hộ dân còn lại phát triển chăn nuôi vịt Cổ Lũng, lợn bản địa và trồng rau hữu cơ để cung ứng tại chỗ với giá cao, xóa bỏ tình trạng bị thương lái ép giá.

Bên cạnh đó, đội ngũ xe ôm bản địa, hướng dẫn viên dẫn tour khám phá hang Dơi hay các đội văn nghệ phục dựng làn điệu dân ca Thái cũng có nguồn thu ổn định, giúp thanh niên địa phương ly nông bất ly hương. Nhờ mô hình kinh tế tổng hợp này, tỷ lệ hộ nghèo giảm sút nhanh chóng và hiện chỉ còn chưa tới 20 hộ, trong khi thu nhập bình quân đầu người toàn bản đạt hơn 16 triệu đồng mỗi năm, một bước nhảy vọt so với giai đoạn trước năm 2020.

Phát triển du lịch giảm nghèo luôn đi kèm rủi ro thương mại hóa quá mức phá vỡ cảnh quan, do đó dự án phát triển Kho Mường đã đặt ra các chỉ số KPI rất cụ thể về cả kinh tế và môi trường. Theo kế hoạch đến năm 2025, Kho Mường phấn đấu đón khoảng 7.300 lượt khách với doanh thu gần 6,9 tỷ đồng và tầm nhìn năm 2030 là 9.300 lượt khách với doanh thu 14,2 tỷ đồng.

Mục tiêu năm 2025 cũng đặt ra yêu cầu khắt khe về chất lượng sống khi 100% hộ dân sử dụng nước hợp vệ sinh, 55% hộ có nhà tiêu tự hoại và toàn bộ rác thải được thu gom xử lý. Cùng với đó, chiến lược xây dựng sản phẩm OCOP cho du lịch Kho Mường đang được đẩy mạnh nhằm chuẩn hóa dịch vụ và xây dựng thương hiệu để gia tăng năng lực cạnh tranh.

Câu chuyện của Kho Mường là minh chứng sống động cho thấy chính sách giảm nghèo hiệu quả nhất là tạo ra một hệ sinh thái kinh tế nơi người dân có thể tự mình kinh doanh trên chính mảnh đất quê hương, biến sự biệt lập thành lợi thế và di sản thành tài sản.