Dịch chuyển lao động: Đòn bẩy tạo thu nhập bền vững

Nếu đào tạo nghề là bước khởi đầu, thì dịch chuyển lao động chính là bước ngoặt trong chiến lược giảm nghèo của Hà Tĩnh.

Thực tế cho thấy, ở nhiều vùng nông thôn, cơ hội việc làm tại chỗ còn hạn chế. Việc giữ lao động ở lại địa phương đôi khi đồng nghĩa với việc duy trì thu nhập thấp và thiếu ổn định.

Nhận diện rõ điều này, Hà Tĩnh đã thúc đẩy mạnh mẽ việc đưa lao động ra ngoài tỉnh, thậm chí ra nước ngoài làm việc. Đây không chỉ là giải pháp tạo việc làm mà còn là cách tiếp cận mới trong giảm nghèo: gắn sinh kế với thị trường lao động.

Làn sóng dịch chuyển này không diễn ra tự phát mà được tổ chức bài bản, có định hướng, có đào tạo đi kèm. Nhờ đó, người lao động không chỉ có việc làm mà còn có thu nhập ổn định, từng bước tích lũy để cải thiện cuộc sống.

Quan trọng hơn, sự dịch chuyển này đã làm thay đổi cấu trúc kinh tế hộ gia đình, giảm phụ thuộc vào sản xuất nhỏ lẻ, mở ra cơ hội vươn lên bền vững.

Từ ruộng đồng đến dây chuyền hiện đại

6 giờ sáng ở Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên Can Lộc. Sân thực hành cơ khí đã vang tiếng máy tiện CNC thử tải, những dải khói mỏng bốc lên từ máy hàn tự động, quện vào ánh nắng đầu ngày.

Giảng viên Phan Xuân Thể đi dọc các dãy máy, đôi tay đeo găng, vừa kiểm tra vừa quát to át tiếng ồn: “Tập trung! Cắt lệch 3 li là hỏng cả phôi, làm lại từ đầu!”

Nhóm học viên lập tức im lặng, mắt dán vào bảng điều khiển. Trong số đó có anh Nguyễn Văn Trọng, 27 tuổi, từng làm phụ hồ 8 năm tại Đà Nẵng. Vừa lau mồ hôi, anh vừa cười nói: “Ngày trước thu nhập tháng cao nhất 6 triệu, gặp mưa gió là thất nghiệp. Nghe xã vận động học nghề điện – cơ khí, tôi liều đăng ký. Không ngờ mở ra đường mới.”

Câu chuyện của anh Trọng không phải cá biệt. Năm 2024, Hà Tĩnh có hơn 23.500 người đăng ký học nghề. Giai đoạn 2020–2024, tỉnh đã đào tạo trên 92.000 lao động, trong đó 61% đến từ nông thôn – mức tăng 35% so với 4 năm trước. Đây được coi là đợt chuyển dịch lao động mạnh nhất tại Hà Tĩnh trong một thập kỷ.

Ở xã Đồng Lộc, chúng tôi ghé thăm căn nhà cấp 4 lợp mái fibro của bà Nguyễn Thị Huệ, mẹ của một học viên đang thực tập tại Khu kinh tế Vũng Áng. Vừa rót chén nước, bà vừa kể về cậu con trai 23 tuổi: “Nó đi làm bốc vác, ốm đau suốt, tháng gửi về 2–3 triệu. Từ ngày huyện cho đăng ký học nghề hàn tự động miễn học phí, rồi được thực tập có lương 6–7 triệu, gia đình nhẹ hẳn.”

Theo bà Huệ, riêng thôn bà đã có 25 thanh niên đi học nghề chỉ trong hai năm – con số cao nhất từ trước đến nay.

Tại Trung tâm Giáo dục Nghề Nghiệp – Giáo dục thường xuyên Can Lộc, khi chúng tôi có mặt lúc 11h30, xưởng điện công nghiệp có gần 40 học viên đang xoay quanh bàn thực hành, lắp ráp hệ thống điện điều khiển.

Giảng viên Nguyễn Hữu Tuấn đặt tay lên vai một học viên và nhắc: “Lắp đúng nhưng phải hiểu vì sao đúng. Doanh nghiệp tuyển kỹ lắm, họ cần cả tay nghề lẫn khả năng xử lý tình huống.”

Anh Phạm Mạnh Long, 31 tuổi, trước làm tài xế dịch vụ chia sẻ: “Mình học để làm cho bền. Lái xe thì nay có việc mai không. Lấy được chứng chỉ vào khu công nghiệp là lương 10 – 12 triệu.”

Thống kê cho thấy, ở các nhóm nghề công nghiệp chủ lực như cơ khí – điện – hàn – vận hành máy, tỷ lệ học viên có việc ngay sau tốt nghiệp đạt 90–96% – cao nhất từ trước đến nay.

Mục tiêu 75% lao động qua đào tạo vào năm 2030

Theo báo cáo của Sở Lao động – Thương binh và Xã hội Hà Tĩnh (nay là Sở Nội Vụ), giai đoạn 2020–2024, toàn tỉnh đã đào tạo nghề cho hơn 92.000 lao động, trong đó trên 61% thuộc nhóm lao động nông thôn. Hiện Hà Tĩnh có 27 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, tổng năng lực đào tạo 32.000 người/năm. Trong đó, 11 cơ sở đã chuẩn hóa phòng thực hành theo tiêu chuẩn doanh nghiệp, hợp tác với hơn 40 nhà máy như Formosa Hà Tĩnh, Nhiệt điện Vũng Áng, các KCN Gia Lách, Vũng Áng 1–2.

Ở vùng núi Hương Khê, giữa bãi tập nghề đầy cát đá, chúng tôi gặp anh Hồ Dốc, 25 tuổi, người dân tộc, đang học vận hành máy xúc. Từ cabin chiếc máy xúc 12 tấn bước xuống, đôi tay anh còn run nhẹ: “Ngày đầu lên máy, tôi sợ lắm. Nhưng nếu học được nghề này, lương cũng phải 12–14 triệu. Tôi quyết học để lo cho ba đứa con.”

Trước đây, thu nhập cả năm của gia đình Anh chỉ 30 -50 triệu đồng. Nay anh là một trong 12.500 lao động nghèo và cận nghèo được hỗ trợ học nghề giai đoạn 2021–2024.

Theo số liệu thống kê từ UBND tỉnh Hà Tĩnh, nhờ đào tạo nghề gắn với chuyển đổi việc làm, tỷ lệ hộ nghèo Hà Tĩnh đã giảm từ 9,04% năm 2021 xuống còn 4,01% năm 2024.

Tại Khu kinh tế Vũng Áng, bà Trần Thị Hải, trưởng phòng nhân sự một nhà máy cơ khí, cho biết: “Trước mỗi năm chúng tôi phải tuyển lao động tỉnh khác vì thiếu nguồn kỹ thuật. Hai năm trở lại đây, lao động Hà Tĩnh đáp ứng 70–80% nhu cầu, tay nghề vững và ổn định hơn.”

Năm 2025, doanh nghiệp trong tỉnh dự kiến cần thêm 12.000–15.000 lao động kỹ thuật, tập trung vào các ngành cơ khí, luyện kim, điện công nghiệp, vận hành máy. Nhằm đáp ứng nhu cầu lao động đáp ứng cho các dự án, nhà máy trên địa bàn, Hà Tĩnh đặt mục tiêu đến 2030 có 75% lao động có chứng chỉ nghề; 45% lao động đạt trình độ trung cấp trở lên; mở thêm 5 trung tâm nghề vùng với 100% lao động nghèo, cận nghèo được hỗ trợ học phí và thưởng 3–7 triệu đồng khi hoàn thành khóa học và có việc làm trong tỉnh…

Từ những lớp học nghề cần mẫn đến giữa trưa chiều đến những chuyến xe chở học viên từ xã vào trung tâm, những nhóm công nhân mới đi làm đều chứng minh một dòng chảy mới đang diễn ra ở Hà Tĩnh – dòng chảy của sự chuyển mình bằng tri thức nghề nghiệp tại Hà Tĩnh trong gần một thập niên qua.

Cuộc chuyển dịch này – theo nhiều cán bộ địa phương – sẽ còn tiếp tục mạnh hơn trong 5 năm tới, khi tỉnh hoàn thành các khu công nghiệp mới và mở rộng nhu cầu lao động kỹ thuật lên thêm 30.000 vị trí. Với đà tăng trưởng hiện tại, Hà Tĩnh đang tiến gần tới mục tiêu xây dựng lực lượng lao động kỹ thuật làm nền tảng cho phát triển công nghiệp và thu hút đầu tư, tạo ra thay đổi sâu rộng từ nông thôn đến đô thị.

Qua đó, ở cấp cơ sở, sự chuyển dịch lao động này thể hiện rõ qua cách chính quyền địa phương tổ chức lại mạng lưới đào tạo và kết nối việc làm. Thay vì chờ người dân tự tìm đến các trung tâm nghề, nhiều xã, huyện đã chủ động rà soát lao động trong độ tuổi, phân nhóm theo trình độ, hoàn cảnh kinh tế và nhu cầu việc làm, từ đó xây dựng kế hoạch đào tạo sát với từng đối tượng.

Một số địa phương như Thạch Hà, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh, Can Lộc, danh sách lao động sau rà soát được chuyển trực tiếp cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp trong khu công nghiệp để thống nhất ngành nghề đào tạo. Nhờ cách làm này, nhiều lớp học nghề được mở ra gắn chặt với vị trí việc làm cụ thể, hạn chế tình trạng “học xong để đó” từng tồn tại trong giai đoạn trước.

Thống kê của Sở Nội vụ Hà Tĩnh cho thấy, riêng năm 2024, trên 68% lớp đào tạo nghề được triển khai theo hình thức doanh nghiệp tham gia từ khâu xây dựng chương trình đến tiếp nhận lao động sau tốt nghiệp. Đây là bước thay đổi quan trọng, giúp đào tạo nghề không còn mang tính phong trào mà trở thành một mắt xích trong chuỗi cung ứng lao động cho các khu công nghiệp. Ở khu vực nông thôn và miền núi, việc đưa thiết bị, máy móc đào tạo về tận địa bàn cũng tạo thuận lợi lớn cho người lao động. Nhiều lớp nghề vận hành máy xây dựng, sửa chữa cơ khí, điện dân dụng được tổ chức ngay tại xã, giúp giảm chi phí đi lại và tạo điều kiện để lao động lớn tuổi, lao động nghèo tiếp cận nghề mới.

Cùng với đó, các tổ chức đoàn thể như Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân tham gia sâu hơn vào việc tuyên truyền, vận động và hỗ trợ người học nghề tiếp cận vốn vay, ổn định việc làm sau đào tạo. Sự phối hợp này giúp quá trình chuyển đổi việc làm diễn ra liên tục, hạn chế rủi ro tái nghèo. Theo đánh giá của UBND tỉnh Hà Tĩnh, đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường lao động đang trở thành trụ cột trong chiến lược giảm nghèo bền vững. Khi người lao động có tay nghề, có việc làm ổn định và thu nhập lâu dài, các chính sách an sinh khác cũng được giảm áp lực, tạo điều kiện để nguồn lực tập trung cho đầu tư phát triển.

Từ những thay đổi âm thầm ở từng lớp học, từng xưởng thực hành, cuộc dịch chuyển lao động ở Hà Tĩnh đang dần định hình một nền tảng phát triển mới – nơi giảm nghèo không chỉ là mục tiêu ngắn hạn, mà là kết quả của một quá trình đầu tư bài bản vào con người và kỹ năng nghề nghiệp. Với đà tăng trưởng hiện tại, Hà Tĩnh đang tiến gần tới mục tiêu xây dựng lực lượng lao động kỹ thuật làm nền tảng cho phát triển công nghiệp và thu hút đầu tư, tạo ra thay đổi sâu rộng từ nông thôn đến đô thị.