Bài học Thanh Hóa: Gỡ nút thắt 'có tiền không tiêu được', từ giảm nghèo hướng đến làm giàu

Dấu ấn quản trị từ dòng vốn kỷ lục

Trong bối cảnh nền kinh tế đối mặt với nhiều biến động giai đoạn 2021-2025, việc triển khai đồng bộ 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia gồm: Xây dựng nông thôn mới, Giảm nghèo bền vững và Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi - được xem là "xương sống" để giữ vững ổn định xã hội.

Tại Thanh Hóa, nhiệm vụ này càng trở nên nặng nề hơn bao giờ hết bởi đặc thù địa bàn rộng lớn, trải dài từ miền biển lên đến vùng biên giới xa xôi. Tuy nhiên, nhìn lại chặng đường gần 5 năm qua, những gì địa phương này làm được thực sự là những con số biết nói, phản ánh một tư duy quản trị nguồn lực công minh bạch và hiệu quả.

Theo báo cáo chính thức mới nhất từ Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Thanh Hóa, tính từ đầu nhiệm kỳ năm 2021 cho đến tháng 11/2025, tổng nguồn vốn ngân sách Trung ương đã giải ngân cho 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia trên địa bàn đạt con số ấn tượng là hơn 7.523 tỷ đồng. Đặt con số này trong bối cảnh chung của cả nước, khi tình trạng "có tiền nhưng không tiêu được" vẫn là căn bệnh "trầm kha" tại nhiều địa phương do vướng mắc cơ chế đầu tư công, thì kết quả giải ngân đạt 87,5% kế hoạch của Thanh Hóa là một nỗ lực phi thường.

Không thể để tiền tắc đầu ra mà bà con sống nghèo khó, Thanh Hóa đã vào cuộc sát sao và quyết liệt ngay từ đầu. Lãnh đạo tỉnh đã không chọn cách khoán trắng cho cấp dưới mà trực tiếp tập trung lãnh đạo, phát huy tối đa vai trò, trách nhiệm của từng cơ quan, ban, ngành và địa phương. Chính sự phân cấp, phân quyền đi đôi với cơ chế giám sát chặt chẽ đã đảm bảo dòng tiền khổng lồ này được khơi thông, chảy về đúng địa chỉ, hiện thực hóa thành những con đường, trường học và các mô hình sinh kế, đảm bảo sự minh bạch và hiệu quả cao nhất cho ngân sách nhà nước.

Cuộc cách mạng thu nhập tại vùng "lõm" nghèo khó

Hiệu quả của hơn 7.523 tỷ đồng vốn đầu tư không nằm trên những trang báo cáo khô khan, mà nó hiện hữu sống động trong từng nếp nhà, từng bản làng của đồng bào dân tộc thiểu số. Khu vực đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi của Thanh Hóa từng được xem là "vùng trũng" của sự nghèo khó, nơi cái đói cái nghèo đeo bám dai dẳng qua nhiều thế hệ. Chỉ mới cách đây vài năm, vào năm 2022, tỷ lệ hộ nghèo tại khu vực này vẫn ở mức báo động là 20,46%, đặt ra bài toán nan giải cho chính quyền địa phương về an sinh xã hội.

Thế nhưng, chỉ sau chưa đầy 3 năm dồn lực đầu tư hạ tầng, hỗ trợ sinh kế và chuyển đổi mô hình sản xuất, con số này đã giảm theo chiều thẳng đứng, tạo nên một cuộc cách mạng thực sự về giảm nghèo.

Dự kiến đến cuối năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sẽ giảm sâu xuống chỉ còn 5,6%. Việc kéo giảm tỷ lệ nghèo gần 15% trong một thời gian ngắn tại địa bàn có địa hình chia cắt, trình độ dân trí không đồng đều là một kỳ tích, cho thấy các chính sách đã thực sự đi vào cuộc sống, "cần câu" đã được trao đúng người và nguồn lực hỗ trợ đã phát huy tác dụng tối đa.

Song song với việc giảm nghèo nhanh là sự gia tăng bền vững về thu nhập. Ước tính đến hết năm 2025, thu nhập bình quân đầu người tại khu vực miền núi Thanh Hóa sẽ đạt mốc 53,9 triệu đồng/người/năm.

Con số này mang ý nghĩa xã hội cực lớn, bởi nó không chỉ là thước đo kinh tế mà còn là chỉ số của sự công bằng, cho thấy khoảng cách phát triển giữa miền ngược và miền xuôi, giữa vùng dân tộc thiểu số với mặt bằng chung của tỉnh và cả nước đang dần được thu hẹp. Đây chính là mục tiêu tối thượng và nhân văn nhất mà 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia hướng tới, đảm bảo không để ai bị bỏ lại phía sau trong hành trình phát triển của đất nước.

Từ giảm nghèo hướng đến làm giàu

Nếu như chương trình giảm nghèo và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số là bệ đỡ an sinh, thì Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới chính là đòn bẩy để Thanh Hóa vươn lên làm giàu, thay đổi toàn diện diện mạo làng quê theo hướng hiện đại, văn minh.

Giai đoạn 2021 – 2025 chứng kiến sự bứt phá ngoạn mục của Thanh Hóa trên bản đồ nông thôn mới cả nước. Số liệu thống kê cho thấy sự phát triển đồng đều từ diện rộng đến chiều sâu chất lượng. Toàn tỉnh hiện có 8 huyện cũ đã đạt chuẩn hoặc hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Tại khu vực miền núi khó khăn, nơi từng được coi là "trắng" nông thôn mới, nay đã có 64 xã và 261 thôn, bản cán đích thành công. Đây là nỗ lực phi thường bởi xây dựng nông thôn mới ở miền núi khó gấp nhiều lần so với đồng bằng do địa hình chia cắt, suất đầu tư lớn và xuất phát điểm kinh tế thấp.

Không chạy theo thành tích bề nổi, Thanh Hóa chú trọng đi sâu vào chất lượng sống của người dân thông qua các tiêu chí nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu. Đến nay, tỉnh đã có 103 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao, 31 xã và 598 thôn, bản đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu. Đặc biệt, Thanh Hóa đã xác lập vị thế dẫn đầu khi trở thành địa phương có 4 huyện nông thôn mới nâng cao đầu tiên của khu vực Bắc Trung Bộ. Thành tích này không chỉ là niềm tự hào của người dân xứ Thanh mà còn là mô hình điểm để các tỉnh lân cận học tập kinh nghiệm trong việc xây dựng những miền quê đáng sống.

Một trong những chìa khóa thành công của Thanh Hóa là việc tổ chức lại sản xuất thông qua chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP). Không chỉ dừng lại ở phong trào, OCOP đã trở thành thương hiệu kinh tế thực sự của xứ Thanh. Tính đến nay, toàn tỉnh đã có 598 sản phẩm OCOP được công nhận, đưa Thanh Hóa lọt vào top 3 cả nước về số lượng sản phẩm OCOP.

Không chạy theo số lượng đơn thuần, tỉnh đang có những bước tiến đáng ghi nhận trong việc nâng cao chất lượng, xây dựng và phát triển các sản phẩm OCOP 5 sao – hạng sao cao nhất, đủ tiêu chuẩn xuất khẩu ra thị trường quốc tế khó tính. Những sản phẩm này chính là "đại sứ" mang văn hóa, hương vị và tinh hoa đất Thanh đi muôn nơi, đồng thời tạo ra giá trị gia tăng lớn, quay trở lại phục vụ đời sống và làm giàu cho người nông dân ngay trên mảnh đất quê hương.

Nhìn thẳng vào những "nút thắt" thể chế và thực tiễn

Tại Hội nghị trực tuyến giao ban đánh giá tình hình thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia diễn ra vào ngày 3/12 vừa qua, ngành chức năng tỉnh Thanh Hóa đã thẳng thắn chỉ rõ những tồn tại, hạn chế đang kìm hãm sự phát triển. Mặc dù tỷ lệ giải ngân đạt 87,5% là con số cao so với mặt bằng chung, nhưng chặng đường để đạt 100% kế hoạch vốn vẫn còn nhiều chông gai phía trước.

Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn, việc triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia vẫn còn đối diện với nhiều khó khăn khách quan và chủ quan. Một trong những rào cản lớn nhất là sự chậm trễ trong việc ban hành các văn bản hướng dẫn từ cấp Trung ương. Bên cạnh đó, cơ chế triển khai trong giai đoạn 2021-2025 có nhiều thay đổi so với giai đoạn trước, khiến nhiều địa phương lúng túng trong cách hiểu và cách vận dụng vào thực tế.

Thực trạng này dẫn đến nghịch lý "có tiền không tiêu được" ở một số nơi, khi nhiều hạng mục dự án dù vốn đã nằm trong kho bạc nhưng không thể thực hiện giải ngân do vướng mắc về thủ tục pháp lý, quy hoạch đất đai hay công tác giải phóng mặt bằng. Ngoài ra, việc giao vốn đầu tư giai đoạn 2021 – 2025 từ Trung ương về địa phương còn có thời điểm chưa kịp thời, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công các công trình hạ tầng thiết yếu, gây áp lực lớn lên tiến độ giải ngân vào những tháng cuối năm.

Trước áp lực thời gian khi năm 2025 đang dần khép lại, tại hội nghị quan trọng ngày 3/12, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa Cao Văn Cường đã đưa ra những chỉ đạo mang tính "mệnh lệnh", thể hiện quyết tâm chính trị cao độ của lãnh đạo tỉnh trong chặng nước rút. Ông yêu cầu các địa phương, đơn vị không được phép lơ là, thỏa mãn với kết quả đạt được mà phải tiếp tục tập trung cao độ để lãnh đạo, chỉ đạo hoàn thành các nhiệm vụ còn lại của năm 2025. Nhiệm vụ trọng tâm là phải rà soát toàn bộ khối lượng công việc được giao, "soi" kỹ từng dự án, từng tiểu dự án để kịp thời nắm bắt những khó khăn, vướng mắc phát sinh.

Ông Cường cũng đề nghị các ngành, địa phương phải chủ động chuẩn bị đầy đủ điều kiện và tâm thế để triển khai hiệu quả Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 – 2030. Trước mắt, nhiệm vụ cấp bách là xây dựng kế hoạch năm 2026 một cách khoa học, sát thực tiễn.

Một điểm mới mang tính chiến lược trong tư duy chỉ đạo là việc đẩy mạnh tuyên truyền về chủ trương tích hợp 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia. Đây là hướng đi đúng đắn nhằm tránh sự chồng chéo về đối tượng thụ hưởng, nội dung đầu tư, từ đó nâng cao hiệu quả tổng hợp, tiết kiệm nguồn lực quản lý và tối ưu hóa tác động của chính sách. Lãnh đạo tỉnh cũng yêu cầu các sở, ngành tăng cường công tác kiểm tra, đôn đốc, không chỉ ngồi nghe báo cáo mà phải "xắn tay áo" xuống cơ sở, nắm bắt tình hình thực tế để chủ động xử lý các khó khăn phát sinh, đồng hành cùng địa phương về đích đúng hẹn.

Câu chuyện của Thanh Hóa trong thực hiện 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 – 2025 không chỉ là câu chuyện của những con số khô khan về vốn và tỷ lệ. Đó là câu chuyện đầy cảm hứng về sự đổi đời của hàng vạn hộ dân vùng cao, là sự thay da đổi thịt từng ngày của những miền quê từng nghèo khó.

Với nguồn vốn hơn 7.500 tỷ đồng đã giải ngân, với tỷ lệ hộ nghèo giảm sâu xuống còn 5,6% và mức thu nhập gần 54 triệu đồng mỗi người tại vùng núi, Thanh Hóa đang dần chứng minh Khi nguồn lực được quản lý minh bạch, sử dụng hiệu quả và ý chí chính trị đủ lớn thì những vùng đất khó khăn nhất cũng có thể "nở hoa".