Ách tắc hàng trăm ngàn tấn thực phẩm: DN 'không biết bám vào đâu' để làm đúng

Doanh nghiệp không biết bám vào đâu để làm cho đúng

Theo phản ánh của các doanh nghiệp, Nghị định số 46/2026/NĐ-CP hướng dẫn Luật An toàn thực phẩm đang khiến nhiều doanh nghiệp “đứng ngồi không yên” khi Nghị định này có hiệu lực ngay từ ngày ký nhưng không có Thông tư hướng dẫn nên việc nhập thực phẩm, nguyên liệu sản xuất nhưng không thể thông quan.

Cụ thể, Nghị định 46 quy định một số nội dung chuyển tiếp, như cho phép các sản phẩm đã tự công bố tiếp tục lưu thông trong thời hạn 12 tháng, các đơn vị được chỉ định kiểm tra nhà nước tiếp tục hoạt động đến hết 31/3.

Song nghị định này lại không có quy định chuyển tiếp về "phương thức kiểm tra nhà nước". Điều này dẫn tới các đơn vị kiểm tra chuyên ngành vẫn được phép hoạt động, nhưng không biết phải thực hiện theo quy trình cũ hay mới, trong khi phương thức mới lại chưa có hướng dẫn cụ thể.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, đại diện một doanh nghiệp nhập khẩu rau củ cho rằng, việc Nghị định được ban hành nhưng chưa có thông tư, văn bản hướng dẫn chi tiết đã khiến quá trình thực thi phát sinh nhiều lúng túng. Ngay cả cơ quan quản lý cũng gặp khó trong áp dụng quy định do thiếu hướng dẫn cụ thể, dẫn đến cách hiểu và cách xử lý không thống nhất giữa các địa phương, đơn vị. Trong bối cảnh đó, nhiều cán bộ có tâm lý thận trọng, lựa chọn phương án an toàn là yêu cầu bổ sung hồ sơ hoặc tạm dừng xử lý để tránh rủi ro pháp lý.

Về phía doanh nghiệp, việc không có căn cứ hướng dẫn rõ ràng khiến họ “không biết bám vào đâu để làm cho đúng”; thực hiện theo yêu cầu của cơ quan này nhưng sang cơ quan khác lại có thể bị yêu cầu làm lại. Dù chủ trương trên văn bản là tạo thuận lợi, song trên thực tế, nhiều lô hàng rơi vào tình trạng ách tắc, phải chờ đợi hướng dẫn mới có thể tiếp tục xử lý.

Đại diện doanh nghiệp thẳng thắn nhận định, khi chưa có hướng dẫn cụ thể, cơ quan thực thi cũng khó mạnh dạn quyết định bởi mọi sai sót trong ký duyệt đều do cá nhân chịu trách nhiệm. Hệ quả là doanh nghiệp trở thành bên chịu tác động trực tiếp và nặng nề nhất.

Cụ thể, hàng hóa phải lưu kho, lưu container, phát sinh phí cảng bãi; chi phí tăng cao, thời gian kéo dài; nguy cơ mất uy tín với đối tác, thậm chí phải bồi thường hợp đồng. Trong khi đó, doanh nghiệp vẫn có thể bị nhìn nhận là “chưa tuân thủ đầy đủ quy định”.

“Luật nếu không có hướng dẫn cụ thể thì giống như bản đồ không có chỉ dẫn đường đi. Cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp đều loay hoay trong quá trình thực hiện”, vị đại diện chia sẻ.

‘Lo trở đi mắc núi, trở lại mắc sông’

Đáng nói tình trạng này còn đặc biệt nghiêm trọng hơn đối với nhóm hàng thực phẩm tươi sống bởi nhóm hàng này chỉ có thời gian bảo quản nhất định nên nếu không được tháo gỡ kịp thời, thì tổn thất cho doanh nghiệp sẽ là rất lớn.

Ông Lê Tân Tiến, Giám đốc công ty tiếp vận Venus, làm dịch vụ thông quan trên sân bay Nội Bài (Hà Nội) cho biết với doanh nghiệp nhập khẩu đồ tươi sống như cá hồi, thuỷ sản, rau củ... thì thời gian bảo quản chỉ có hạn. Nếu chờ đợi thông quan quá lâu, thì hàng hoá sẽ không đảm bảo chất lượng và có thể bị bỏ đi, khi ấy, thiệt hại sẽ rất lớn.

"Nhiều doanh nghiệp đang mắc kẹt, giờ quay đầu lại cho đối tác sẽ mất uy tín nhưng nếu tiếp tục chờ đợi, các mặt tươi sống sẽ không đảm bảo chất lượng. Hiện tại, một số kho đông lạnh đã không còn chỗ để thuê nữa, rất đáng lo ngại", ông Tiến nói.

Tiếp tục trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, đại diện một doanh nghiệp cho biết vướng mắc lớn hiện nay tập trung ở nhóm hàng phải kiểm dịch thực vật và kiểm dịch động vật – vốn thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (trước đây là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn).

Theo quy định tại Nghị định 46, các sản phẩm có nguồn gốc động vật, thủy sản nhập khẩu được xếp vào nhóm thực phẩm, thuộc diện phải kiểm tra an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, theo Thông tư 01/2024 về bảng mã HS, các mặt hàng này đồng thời vẫn thuộc diện phải kiểm dịch.

Trên thực tế, khi doanh nghiệp hoàn tất thủ tục, hệ thống một cửa quốc gia chỉ trả kết quả kiểm dịch mà không có kết quả kiểm tra an toàn thực phẩm. Trước tình huống này, cơ quan chuyên ngành từng có văn bản gửi hải quan đề nghị cho thông quan đối với lô hàng đã có kết quả kiểm dịch và không phải kiểm tra an toàn thực phẩm, song các văn bản này lại dẫn chiếu Nghị định 15, vốn đã hết hiệu lực.

Trong khi đó, Nghị định 46 thay thế lại yêu cầu kiểm tra an toàn thực phẩm, khiến cơ quan hải quan không có cơ sở thông quan do thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng.

Tình trạng tương tự cũng xảy ra với hàng hóa thuộc diện kiểm dịch thực vật như trái cây nhập khẩu. Doanh nghiệp cho biết dù đã có giấy chứng nhận đạt yêu cầu chất lượng, nhưng các quy định và hướng dẫn liên quan vẫn viện dẫn Nghị định 15, nên cơ quan kiểm dịch chưa tiếp nhận hồ sơ theo cơ chế mới vì chưa có hướng dẫn cụ thể cho Nghị định 46.

“Hiện hàng hóa tồn đọng tại Nội Bài rất lớn, thiệt hại có thể lên tới con số không tưởng. Doanh nghiệp thực sự rơi vào thế bị động vì không biết phải thực hiện theo quy trình nào để được thông quan”, vị đại diện phản ánh.

Trong diễn biến mới nhất, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, ngày 26/1/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định 46/2026/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm, nhằm tăng cường quản lý theo hướng rủi ro và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Tuy nhiên, do thay đổi phương thức kiểm tra so với trước đây và chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết, từ ngày 26–29/1 đã phát sinh ùn tắc hơn 700 lô hàng nhập khẩu, tương đương khoảng 300.000 tấn, chủ yếu là nông sản tươi và thực phẩm chế biến. Nguyên nhân chính là nghị định có hiệu lực ngay nhưng chưa có quy định chuyển tiếp và hướng dẫn cụ thể về quy trình kiểm tra, trong khi thời gian trả kết quả theo phương thức mới kéo dài 5–7 ngày, gây áp lực lớn cho cơ quan kiểm tra và doanh nghiệp.

Trước tình trạng này, các đơn vị thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) rà soát, đề xuất phương án xử lý. Bộ sẽ tiếp tục báo cáo Chính phủ và kiến nghị sớm ban hành hướng dẫn để triển khai Nghị định 46 thống nhất, hạn chế thiệt hại cho doanh nghiệp.