BESS tại Việt Nam: Khi công nghệ sẵn sàng nhưng thể chế chưa theo kịp

Thị trường lưu trữ năng lượng mới ở giai đoạn ban đầu

Với sự phát triển nhanh của các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió đang đặt ra thách thức lớn về tính ổn định của hệ thống điện, trong bối cảnh đó, hệ thống lưu trữ năng lượng chính là lời giải. Tại Việt Nam, nhu cầu về hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng đặt ra đòi hỏi hoàn thiện chính sách và mô hình triển khai để thúc đẩy ứng dụng thực tiễn.

Ông Nguyễn Ngọc Tú, Giám đốc Phát triển Kinh doanh & Dự án, Công ty CP Xây dựng Công trình IPC cho biết thị trường lưu trữ năng lượng tại Việt Nam hiện vẫn đang ở giai đoạn ban đầu, quy mô còn rất khiêm tốn so với mục tiêu chính sách đề ra.

Theo số liệu tổng hợp, tổng dung lượng lưu trữ được lắp đặt trước năm 2026 mới chỉ ở mức dưới 50MWh, chủ yếu là các dự án thí điểm hoặc quy mô nhỏ trong khối thương mại – công nghiệp. Trong khi đó, theo định hướng của Quy hoạch điện VIII, nhu cầu phát triển BESS đến năm 2030 có thể lên tới 10–16GW. Khoảng cách rất lớn giữa mục tiêu và thực tế cho thấy thị trường này chưa thực sự được “kích hoạt”.

Theo ông Tú, thực tế triển khai cho thấy BESS đã bắt đầu được ứng dụng trong một số mô hình cụ thể như tối ưu tiêu thụ điện trong nhà máy, cắt giảm công suất đỉnh, dự phòng nguồn điện cho phụ tải quan trọng hoặc kết hợp với điện mặt trời để nâng cao tỷ lệ tự tiêu thụ. Một số dự án đã vận hành tại Việt Nam như hệ thống tại PECC2, EVNHCMC hay các cơ sở thương mại – dịch vụ cho thấy hiệu quả bước đầu, đặc biệt trong việc ổn định vận hành và tối ưu chi phí năng lượng.

"Đáng chú ý, nhu cầu từ khối công nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp FDI, đang gia tăng nhanh chóng. Áp lực tuân thủ các tiêu chuẩn phát thải, các cam kết ESG và yêu cầu từ các sáng kiến như RE100 đang buộc doanh nghiệp phải tìm kiếm các giải pháp năng lượng linh hoạt hơn, trong đó BESS đóng vai trò ngày càng rõ nét", ông Tú nói.

Ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng Giám đốc Kinh doanh và Phát triển thị trường, Công ty CP Công nghiệp GG Power khẳng định nhu cầu về hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, tốc độ triển khai vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do còn tồn tại một số điểm nghẽn chính:

Thứ nhất, chưa có quy định rõ ràng về vai trò của hệ thống lưu trữ trong hệ thống điện.

Thứ hai, chưa có cơ chế giá phù hợp để đảm bảo hiệu quả đầu tư.

Thứ ba, là hệ thống tiêu chuẩn đã được ban hành, nhưng việc áp dụng trong thực tế vẫn chưa đồng bộ và hiệu quả.

Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng trong nước còn hạn chế, nhiều thành phần quan trọng vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu, dẫn đến khó chủ động về tiến độ, chi phí và khả năng mở rộng thị trường.

Ông Thiện kiến nghị, để thúc đẩy thị trường phát triển một cách hiệu quả và bền vững, các cơ quan quản lý nhà nước cần tập trung vào một số vấn đề trọng tâm như: Xác định rõ vai trò của hệ thống lưu trữ năng lượng trong hệ thống điện.

Xây dựng cơ chế giá phù hợp cho lưu trữ (BESS) nhằm khuyến khích đầu tư. Tiếp tục triển khai và nhân rộng các mô hình thí điểm BESS trong thực tế. Tiếp tục hoàn thiện và đồng bộ việc áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật. Hỗ trợ phát triển chuỗi cung ứng trong nước.

Vấn đề phòng cháy chữa cháy là thách thức lớn nhất

Ông Võ Văn Bằng, Phó Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn DAT cho biết BESS không nên được nhìn như một thiết bị đơn lẻ mà phải đặt trong bài toán tổng thể gồm phụ tải – nguồn – điều khiển – vận hành – tích hợp hệ thống. Năng lượng hiện nay không còn chỉ là chi phí hay kênh đầu tư, mà đã trở thành một yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

"Thực tế triển khai cho thấy BESS đối mặt với nhiều thách thức: bài toán hiệu quả đầu tư không chỉ nằm ở phần điện tiết kiệm mà còn ở giá trị giảm tải đỉnh, ổn định vận hành và giảm phát thải; khó xác định quy mô tối ưu; yêu cầu tích hợp đồng bộ với hệ thống điện mặt trời và cấu trúc phụ tải; cùng với đó là áp lực từ cơ chế giá điện và yêu cầu ESG, truy vết carbon", ông Bằng nói.

Vì vậy, để đầu tư hiệu quả, ông Bằng cho rằng doanh nghiệp cần một nền tảng quản trị năng lượng tích hợp (EMS), cho phép thu thập dữ liệu từ toàn bộ hệ thống (lưới, điện mặt trời, phụ tải, BESS), phân tích, mô phỏng và tối ưu vận hành theo thời gian thực. Đây cũng là nền tảng để giám sát, truy vết phát thải và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Ông Bằng nhấn mạnh, câu hỏi không phải là có đầu tư BESS hay không, mà là doanh nghiệp đã hiểu đủ hệ thống năng lượng của mình để đầu tư đúng hay chưa. Trình tự hợp lý là: đo lường – hiểu phụ tải – mô phỏng kịch bản – rồi mới quyết định đầu tư. Khi được đặt đúng trong tổng thể, BESS sẽ phát huy vai trò là công cụ điều phối năng lượng, thay vì chỉ là một thiết bị lưu trữ đơn lẻ.

Trong khi đó ông Nguyễn Trương Phúc Khánh, Phó Giám đốc VP HCM, Công ty TNHH KT&TM Long Tech bên cạnh những lợi ích kinh tế rõ rệt, vấn đề an toàn phòng cháy chữa cháy (PCCC) là thách thức lớn nhất trong quá trình triển khai các dự án BESS. Do đó, việc tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật, khoảng cách lắp đặt và ứng dụng công nghệ kiểm soát rủi ro là điều kiện bắt buộc để đảm bảo vận hành an toàn.

Để đảm bảo an toàn vận hành, ông khánh cho rằng việc lựa chọn vị trí và thiết kế hệ thống phải tuân thủ nhiều yêu cầu kỹ thuật chặt chẽ. Theo đó, các hệ thống BESS được khuyến nghị lắp đặt ngoài trời thay vì trong nhà. Khoảng cách an toàn đối với nguy cơ cháy nổ được quy định rõ, mặt trước hệ thống tối thiểu 10m, mặt sau và hai bên tối thiểu 7,6m.

Đối với khu vực công cộng như đường giao thông hoặc bãi đỗ xe, khoảng cách tối thiểu là 3m. Đặc biệt, tại các khu vực đông người như trường học, bệnh viện, khoảng cách này không được phép rút ngắn, kể cả khi có tường ngăn cháy.

Theo các chuyên gia, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở cơ chế. Ông Phan Công Tiến, Giám đốc Viện Nghiên cứu ứng dụng năng lượng thông minh (iSEAR) cho rằng, quy định hiện hành về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) chưa cho phép các bên tự do đàm phán giá điện dài hạn, làm giảm vai trò phòng ngừa rủi ro của hợp đồng.

Bên cạnh đó, chi phí lưới điện chưa được xác định rõ ràng khiến doanh nghiệp khó xây dựng phương án tài chính, làm giảm động lực tham gia thị trường. Mô hình tự sản tự tiêu dù giúp giảm áp lực cung ứng, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ mất cân đối chi phí hệ thống.

Từ thực tế đó, các chuyên gia đề xuất cần phát triển mô hình dịch vụ năng lượng do bên thứ ba đầu tư và vận hành, đồng thời xây dựng cơ chế giá lưới điện minh bạch theo cấp điện áp.

Ở góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Kevin Duy Anh Cascarino, Giám đốc Quốc gia Việt Nam của Goodwe cho hay, Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt của chuyển dịch năng lượng, với nhiều cơ hội từ chính sách, nhưng cũng đối mặt không ít vướng mắc trong triển khai thực tế.

“Mục tiêu phát triển lưu trữ năng lượng quy mô lớn không chỉ cần định hướng đúng, mà còn cần các đối tác công nghiệp đủ năng lực để hiện thực hóa”, ông Kevin Duy Anh Cascarino chia sẻ.

Theo các chuyên gia, để thị trường BESS thực sự phát triển, cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, công nghệ và năng lực triển khai. Trong đó, khung pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo dài hạn sẽ là yếu tố then chốt.