Chìa khóa để DN Việt nâng cao nội lực, kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu

FDI luôn là khu vực phát triển năng động của nền kinh tế. Hàng năm, khu vực này đóng góp hơn 16% tổng vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội, 20% GDP, 70% kim ngạch xuất khẩu, 50% sản lượng công nghiệp cả nước và 25% tổng thu ngân sách.

Trong cuộc trao đổi với VietnamFinance, TS. Ngô Công Thành - Phó Chủ tịch Liên Chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam, Chủ tịch HĐTV Viện Nghiên cứu Đầu tư quốc tế (ISC) cho rằng, vấn đề mấu chốt hiện nay là làm sao để doanh nghiệp Việt đủ sức cạnh tranh, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và nâng dần tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước.

Vấn đề mới trong kỷ nguyên độc lập – hội nhập

- Theo ông, Việt Nam đã tạo dựng được hình ảnh như thế nào trong mắt các nhà đầu tư quốc tế, đặc biệt trong giai đoạn hội nhập mạnh mẽ những năm gần đây?

TS. Ngô Công Thành: Thu hút FDI là một hoạt động kinh tế đối ngoại quan trọng của Việt Nam, Vì vậy, việc tạo dựng hình ảnh một Việt Nam thân thiện, hấp dẫn đối với các nhà đầu tư quốc tế luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm. Thời gian qua, Việt Nam được đánh giá là một quốc gia thành công trong thu hút FDI nhờ một số điểm sau đây:

Thứ nhất, Việt Nam luôn là một quốc gia ổn định vững chắc về chính trị - xã hội. Nền kinh tế Việt Nam luôn đạt mức tăng trưởng cao so với các nền kinh tế khu vực và thế giới.

Thứ hai, Việt Nam có vị trí địa lý thuận lợi, nằm ở trung tâm khu vực có nhiều nền kinh tế lớn và năng động. Việt Nam là thành viên WTO, tích cực tham gia vào nhiều liên minh kinh tế quốc tế, trong đó có các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) với các đối tác trong và ngoài khu vực, đặc biệt là các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP. Các FTA không chỉ tạo thuận lợi cho thu hút FDI vào Việt Nam mà còn tạo cơ hội và thúc đẩy hợp tác trong nhiều lĩnh vực từ thương mại đến khoa học, công nghệ, y tế, giáo dục…

Thứ ba, Chính phủ Việt Nam luôn cam kết và hành động mạnh mẽ, không ngừng cải thiện khuôn khổ luật pháp và thể chế nhằm tạo lập môi trường đầu tư thông thoáng, thuận lợi và bình đẳng cho các nhà đầu tư nước ngoài; coi khu vực FDI là một bộ phận quan trọng cấu thành của nền kinh tế, đồng thời, coi FDI là nhân tố quyết định để tái cơ cấu nền kinh tế và tăng năng lực cạnh tranh quốc gia.

- Việt Nam đang cạnh tranh thu hút FDI với nhiều quốc gia. Theo ông, trong bối cảnh mới, đâu là thách thức lớn nhất để giữ vững vị thế?

TS. Ngô Công Thành: Việt Nam đang mất dần lợi thế cạnh tranh thu hút FDI so với các nước láng giềng như Thái Lan, Indonesia, do những ưu thế về nhân công giá rẻ, tài nguyên và chính sách ưu đãi ngày càng bị hạn chế. Đặc biệt, gần đây, Ấn Độ nổi lên là một đối thủ lớn cạnh tranh với Việt Nam về thu hút FDI.

Theo tôi, trong bối cảnh Nhà nước đang thực thi những biện pháp mạnh mẽ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế và cơ sở hạ tầng, thách thức lớn nhất đối với Việt Nam trong cạnh tranh thu hút FDI là hạn chế về chất lượng nguồn nhân lực.

Năng suất lao động có vai trò quyết định hiệu quả sản xuất và được xem là chỉ tiêu quan trọng hàng đầu để đánh giá chất lượng nguồn lao động, song, xét về chỉ tiêu này Việt Nam có sự thua kém đáng kể so với các nước xung quanh.

Theo ước tính của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), năng năng suất lao động của Việt Nam thấp hơn 7 lần so với Malaysia, 4 lần so với Trung Quốc, 3 lần so với Thái Lan, 2 lần so với Philippines và 26 lần so với Singapore. Báo cáo năm 2020 của Tổ chức Năng suất châu Á (APO) cũng cho thấy, năng suất lao động Việt Nam tụt hậu 60 năm so với Nhật Bản, 40 năm so với Malaysia và 10 năm so với Thái Lan.

Chất lượng nguồn lao động thấp làm giảm đáng kể sức cạnh tranh trong thu hút FDI vào Việt Nam. Thực trạng này tạo thành vòng luẩn quẩn trong việc khai thác nguồn nhân lực ở Việt Nam: Thiếu lao động chất lượng cao dẫn đến các doanh nghiệp FDI tập trung đầu tư vào các lĩnh vực thâm dụng lao động giá rẻ; Điều này làm cho người lao động thấy có nhiều cơ hội việc làm không cần qua đào tạo nên ít quan tâm học tập nâng cao trình độ tay nghề, các cơ sở đào tạo không chịu sức ép nâng cao chất lượng đào tạo, từ đó lại dẫn đến ngày càng thiếu lao động chất lượng cao.

- Liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn còn yếu. Ông nghĩ gì về “bài toán độc lập tự chủ” trong chuỗi cung ứng toàn cầu?

TS. Ngô Công Thành: Việc liên kết yếu giữa các doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI là một trong những vấn đề đã tồn tại từ lâu. Nhiều doanh nghiệp Việt phản ánh: họ khó “chen chân” vào các chuỗi cung ứng của “đại bàng” FDI. Một trong những nguyên nhân chính là doanh nghiệp trong nước không cạnh tranh được với các doanh nghiệp phụ trợ nước ngoài về công nghệ và năng lực quản lý, chất lượng sản phẩm chưa đáp ứng được yêu cầu cao của thị trường cũng như của các doanh nghiệp FDI.

Sự phụ thuộc vào doanh nghiệp nước ngoài khi sản phẩm sản xuất, chế tạo tại Việt Nam không chỉ khiến ngành công nghiệp mất đi tính tự chủ mà còn ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững của nền kinh tế.

Các chuỗi cung ứng toàn cầu có xu hướng phát triển phức tạp và phụ thuộc lẫn nhau khiến các quốc gia dễ bị tổn thương trước các cú sốc mang tính toàn cầu bắt nguồn từ rủi ro địa chính trị, thiên tai, dịch bệnh hoặc sự thay đổi trong chiến lược kinh tế của các cường quốc. “Bài toán độc lập tự chủ” trong chuỗi cung ứng toàn cầu đòi hỏi mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam, phải tự tìm lời giải thông qua việc phát triển năng lực sản xuất trong nước, đầu tư vào R&D và công nghệ, đa dạng hóa nguồn cung, xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với các quốc gia có cùng lợi ích…

- Ông nhìn nhận thế nào về rủi ro “bẫy lắp ráp, gia công” khi ta muốn phát triển nền kinh tế tự chủ, bền vững?

TS. Ngô Công Thành: Việt Nam được đánh giá là có chính sách khá hấp dẫn trong việc thu hút đầu tư nước ngoài, đặc biệt là đầu tư của các tập đoàn công nghệ lớn. Tuy nhiên, cho đến nay chúng ta vẫn chưa hình thành được ngành công nghiệp phụ trợ tương xứng, chưa có nhiều doanh nghiệp đủ năng lực trở thành nhà cung cấp đáp ứng các tiêu chuẩn cao và khắt khe của các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Việt Nam có thể trở thành một trong những trung tâm lớn về lắp ráp, gia công sản phẩm công nghệ cho các “ông lớn” nhưng vẫn chỉ là “công xưởng hạng 2” của thế giới. Nếu không thoát được cái bẫy này thì sẽ mãi làm thuê cho nước ngoài, khó thoát được “bẫy thu nhập trung bình”. Bởi lắp ráp gia công có thể giúp giải quyết nhiều công ăn việc làm nhưng là công đoạn mang lại rất ít giá trị gia tăng và sự khai phá, sáng tạo về công nghệ để từ đó làm chủ công nghệ và sản phẩm.

Việt Nam cần phải đầu tư mạnh vào xây dựng năng lực sản xuất nội địa đối với các linh kiện, sản phẩm quan trọng phù hợp với điều kiện đất nước, giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu. Doanh nghiệp không cần những chính sách hay những khẩu hiệu hô hào động viên chung chung. Nhà nước phải trở thành “bà đỡ” thực sự cho các doanh nghiệp Việt siêu nhỏ, nhỏ và vừa, thông qua các cơ chế, biện pháp thiết thực như: ưu đãi thỏa đáng cho doanh nghiệp khởi nghiệp, hỗ trợ vốn tín dụng ưu đãi cho đổi mới thiết bị và tiếp nhận công nghệ tiên tiến để nâng cao năng lực cạnh tranh tranh, tạo cơ hội cho doanh nghiệp trong nước tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI lớn nhằm tạo ra giá trị gia tăng cao cho sản phẩm sản xuất tại Việt Nam. Đây là tiền đề cho xây dựng nền kinh tế tự chủ, bền vững.

Đòi hỏi trước kỷ nguyên mới

- Trong bối cảnh chuyển đổi số, AI, tự động hóa, Việt Nam cần chuẩn bị gì để đón dòng vốn FDI thế hệ mới, gắn với phát triển tự chủ, thưa ông?

TS. Ngô Công Thành: Để đón dòng vốn FDI thế hệ mới gắn với phát triển tự chủ, theo tôi, Việt Nam cần chuẩn bị sẵn sàng các điều kiện về thể chế, cơ sở hạ tầng và nhân lực đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn đa quốc gia.

Trước mắt, cần điều chỉnh các quy hoạch ngành quốc gia, quy hoạch vùng, quy hoạch tỉnh và xây dựng chương trình xúc tiến đầu tư các dự án công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn như điện tử, bán dẫn, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sạch, trung hòa carbon, kinh tế tuần hoàn và kinh tế số phù hợp với quy hoạch.

Thể chế đầu tư cần được cải cách mạnh mẽ, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến đầu tư nước ngoài, đất đai, xây dựng và môi trường, đặc biệt là những quy định liên quan đến thủ tục cấp phép và hỗ trợ triển khai dự án sau cấp phép.

Cùng với cải cách thể chế, cần đổi mới chương trình giáo dục đào tạo, ưu tiên đầu đầu tư nâng cao chất lượng nguồn nhân lực bao gồm cả đội ngũ công chức trong các cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng lao động trực tiếp trong doanh nghiệp. Quá trình tái cấu trúc bộ máy hành chính theo hướng tinh gọn, hiệu quả cần đi đôi với việc tuyển chọn cán bộ có năng lực, đạo đức và tư duy quản trị hiện đại. Đồng thời, để đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi số và phát triển xanh, Việt Nam cần đẩy mạnh đào tạo nghề, thu hút chuyên gia quốc tế và tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, nâng cao kỹ năng số cho người lao động.

Việt Nam cần xây dựng chiến lược xúc tiến đầu tư mang tính chủ động và định hướng dài hạn, tập trung vào các tập đoàn đa quốc gia đang tái cơ cấu chuỗi cung ứng trong khu vực. Việc thiết lập cơ chế “đối thoại chiến lược” với các nhà đầu tư lớn sẽ giúp Chính phủ kịp thời nắm bắt nhu cầu và tăng cường niềm tin cho nhà đầu tư. Qua đó, Việt Nam có thể nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao và từng bước khẳng định vị thế là điểm đến chiến lược trong làn sóng FDI toàn cầu mới.

Bên cạnh đó, việc nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại bao gồm cả hạ tầng số, phát triển các khu công nghệ cao, khu công nghiệp sinh thái, trung tâm logistics, trung tâm đổi mới sáng tạo, trung tâm dữ liệu là điều kiện cần để tiếp nhận hiệu quả các dự án có hàm lượng công nghệ cao và giá trị gia tăng lớn.

Để thực sự “tự lực, tự cường”, theo ông, Việt Nam cần làm gì để nâng cao năng lực doanh nghiệp nội địa, không phụ thuộc quá lớn vào FDI?

TS. Ngô Công Thành: Để xây dựng được một nền kinh tế tự lực, tự cường không phụ thuộc quá nhiều vào FDI, đã đến lúc Việt Nam cần thực hiện đổi mới mô hình tăng trưởng gắn với cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh, tăng nhanh quy mô và nội lực của nền kinh tế quốc gia.

Theo tôi cần tập trung thực hiện một số nhiệm vụ cụ thể là:

Hoàn thiện thể chế nhằm mục tiêu nâng cao năng lực độc lập, tự chủ của nền sản xuất Việt Nam. Thúc đẩy mọi thành phần kinh tế ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, nhất là ứng dụng thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tạo ra bứt phá về năng suất, chất lượng, hiệu quả; thực hiện chuyển đổi số toàn diện, thực chất, hiệu quả, bền vững. Chuyển đổi các ngành công nghiệp thâm dụng tài nguyên, năng lượng sang các ngành công nghiệp xanh, công nghiệp phát thải carbon thấp; cơ cấu lại các ngành nông nghiệp và dịch vụ dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại, công nghệ số, phát triển các loại dịch vụ mới có tính liên ngành và giá trị gia tăng cao.

Ưu tiên và tập trung nguồn lực quốc gia phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao. Tăng cường hội nhập quốc tế đi đôi với bảo vệ thị trường trong nước và thu hút nguồn lực FDI một cách hiệu quả, phù hợp với định hướng phát triển đất nước.

Theo ông, yếu tố nào là then chốt để Việt Nam tiếp tục hấp dẫn FDI trong 10 năm tới, nhưng vẫn giữ được bản sắc và lợi ích quốc gia?

TS. Ngô Công Thành: Thời gian qua, Việt Nam thu hút nhiều vốn FDI chủ yếu nhờ thực hiện các chính sách ưu đãi, đặc biệt là ưu đãi thuế. Điều này có ảnh hưởng nhất định tới lợi ích quốc gia. Những năm tới, Việt Nam định hướng thu hút FDI có chọn lọc các dự án công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, giá trị gia tăng cao, thân thiện với môi trường, đồng thời với việc áp dụng Thuế Tối thiểu Toàn cầu. Theo tôi, trong những năm tới, cần chủ động thay thế ưu đãi thuế trước đây bằng các chính sách mới nhằm tạo dựng niềm tin cho các nhà đầu tư.

Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách đầu tư là yếu tố then chốt giúp Việt Nam tăng cường năng lực thu hút FDI. Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm thủ tục không cần thiết, nâng cao tính minh bạch trong các quy trình phê duyệt và cung cấp dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp triển khai nhanh dự án đầu tư.

Bên cạnh đó, phát triển cơ sở hạ tầng là một trong những điều kiện tiên quyết để nâng cao sức hấp thụ vốn FDI của Việt Nam. Việc đẩy mạnh đầu tư vào các lĩnh vực, dự án trọng điểm: năng lượng tái tạo, đường bộ và đường sắt cao tốc, cảng biển và sân bay quốc tế, hệ thống logistics, hạ tầng số và mạng viễn thông băng rộng sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh với các quốc gia ASEAN khác.

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cũng là một yếu tố quan trọng giúp Việt Nam hấp dẫn hơn trong mắt các nhà đầu tư nước ngoài. Chính phủ cần đầu tư mạnh mẽ hơn vào giáo dục nghề nghiệp, phát triển các chương trình đào tạo chuyên sâu trong các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), sản xuất linh kiện điện tử, bán dẫn và năng lượng tái tạo nhằm đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp FDI.