Chuyển đổi xanh ở Việt Nam: Công nghệ là động lực, văn hóa là sức mạnh mềm

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo - động lực trung tâm

Thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình phát triển dựa trên khai thác tài nguyên và năng lượng hóa thạch sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh đã trở thành xu thế tất yếu.

Những thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, khủng hoảng năng lượng, suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm môi trường không còn là vấn đề riêng lẻ của từng quốc gia mà đã tác động sâu sắc đến an ninh và phát triển bền vững của toàn nhân loại.

Đối với Việt Nam, chuyển đổi xanh gắn liền với chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo được xác định là lựa chọn chiến lược để phát triển nhanh và bền vững, từng bước chuyển đổi nền kinh tế từ “nâu” sang “xanh”.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là nền tảng và động lực trung tâm của tiến trình này. Phát triển xanh và bền vững không thể tách rời việc làm chủ tri thức, công nghệ mới và các mô hình đổi mới sáng tạo phù hợp với điều kiện quốc gia.

Việc Quốc hội ban hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được coi là bước đột phá thể chế mang tính lịch sử, tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm trong quản lý, tài chính và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Luật đã chuyển mạnh từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, bảo đảm quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm của các tổ chức khoa học - công nghệ và doanh nghiệp, đồng thời luật hóa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các công nghệ mới.

Bộ KH&CN xác định năm đột phá chiến lược nhằm đưa khoa học và công nghệ thực sự trở thành động lực của chuyển đổi xanh, trong đó nổi bật là phát triển công nghệ năng lượng xanh và các công nghệ nền tảng. Các chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia đã tập trung nghiên cứu năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, hydrogen xanh, công nghệ lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh, cũng như công nghệ carbon thấp và kinh tế tuần hoàn.

Một trụ cột khác của chuyển đổi xanh là hệ thống tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng. Theo quan điểm của Bộ Khoa học và Công nghệ, tiêu chuẩn chính là công cụ dẫn dắt quốc gia, giúp định hướng sản xuất, tiêu dùng và đổi mới công nghệ theo mục tiêu xanh.

Việt Nam hiện đã ban hành hơn 14.200 tiêu chuẩn quốc gia, trong đó hàng trăm tiêu chuẩn liên quan trực tiếp đến môi trường, năng lượng, kinh tế tuần hoàn và đô thị thông minh, với mức độ hài hòa cao với tiêu chuẩn quốc tế.

Văn hóa: Sức mạnh mềm trong chuyển đổi xanh

Theo PGS.TS. Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - chuyển đổi xanh không chỉ là quá trình thay đổi công nghệ hay mô hình kinh tế, mà sâu xa hơn là sự chuyển đổi về tư duy, giá trị và lối sống của toàn xã hội.

Theo ông, nếu khoa học và công nghệ là “động cơ cứng” của chuyển đổi xanh, thì văn hóa chính là “động lực mềm” dẫn dắt, điều chỉnh và bảo đảm cho tiến trình ấy diễn ra bền vững. Không có sự thay đổi từ bên trong con người, các chính sách và giải pháp kỹ thuật sẽ khó có thể đi vào đời sống.

Trong nền tảng tư tưởng và văn hóa Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống giản dị, tiết kiệm, hài hòa với thiên nhiên đã sớm gợi mở những giá trị cốt lõi của văn hóa xanh. Truyền thống văn hóa cộng đồng, tinh thần tương thân tương ái, biết trân trọng và gìn giữ môi trường sống của dân tộc Việt Nam là nền tảng quan trọng để hình thành và lan tỏa lối sống bền vững trong bối cảnh hiện đại.

Khái niệm “văn hóa xanh” được hiểu như một hệ giá trị định hướng hành vi sản xuất, tiêu dùng và sinh hoạt theo hướng thân thiện với môi trường. Theo PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, văn hóa xanh không chỉ dừng lại ở các hành vi tiết kiệm năng lượng hay giảm rác thải, mà còn là thái độ ứng xử nhân văn với thiên nhiên, coi môi trường là một phần không thể tách rời của đời sống văn hóa - xã hội. Khi văn hóa xanh trở thành chuẩn mực, con người sẽ tự nguyện thay đổi thói quen, từ lựa chọn sản phẩm tiêu dùng đến cách tổ chức không gian sống.

Thực tiễn ở Việt Nam cho thấy văn hóa đang từng bước tham gia vào tiến trình chuyển đổi xanh thông qua các phong trào xã hội và sáng kiến cộng đồng. Những chiến dịch như “Nói không với túi nylon”, “Ngày Chủ nhật xanh”, các mô hình trường học xanh, hay những sáng kiến khởi nghiệp tái chế đã góp phần nâng cao nhận thức xã hội về lối sống bền vững. Nhiều địa phương đã gắn bảo vệ môi trường với phát huy giá trị văn hóa, như phát triển du lịch sinh thái gắn với di sản, qua đó vừa bảo tồn thiên nhiên vừa tạo sinh kế cho cộng đồng.

Trong kỷ nguyên số, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh vai trò của khoa học – công nghệ và chuyển đổi số trong việc lan tỏa văn hóa xanh. Công nghệ số không chỉ giúp bảo tồn và phát huy giá trị di sản theo hướng giảm áp lực lên môi trường, mà còn mở ra những hình thức sáng tạo văn hóa mới. Số hóa di sản, bảo tàng ảo, nghệ thuật số hay các sự kiện văn hóa sử dụng năng lượng tái tạo là những minh chứng cho sự kết hợp giữa công nghệ và văn hóa trong thúc đẩy phát triển bền vững.

Một hướng đi quan trọng khác là phát triển công nghiệp văn hóa xanh. Theo PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, đây là lĩnh vực vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa lan tỏa thông điệp bảo vệ môi trường và hình thành lối sống xanh trong xã hội. Các ngành như thời trang bền vững, điện ảnh và âm nhạc mang thông điệp môi trường, du lịch văn hóa - sinh thái hay nghệ thuật công cộng xanh đều có tiềm năng lớn ở Việt Nam. Khi được định hướng đúng, công nghiệp văn hóa xanh sẽ trở thành một trụ cột của sức mạnh mềm quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Cùng quan điểm, trong một trao đổi với VietnamFinance, TS. Lê Xuân Nghĩa - Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, Viện trưởng Viện Tư vấn Phát triển (CODE) cho rằng: Mục tiêu sâu xa của đời sống con người cuối cùng vẫn là văn hóa và các mối quan hệ xã hội, chứ không chỉ là tiền bạc hay tiện nghi vật chất. Trong kỷ nguyên xanh, sự thay đổi quan trọng nhất là ở ý thức, con người đối xử với thiên nhiên thế nào thì sẽ nhận lại kết quả tương ứng, như những cảnh báo rõ rệt từ thiên tai và dịch bệnh toàn cầu.

Vì vậy, chuyển đổi xanh phải bắt đầu từ lối sống và thói quen hằng ngày, từ tiêu dùng, sử dụng năng lượng đến cách sống tiết chế, tránh phung phí. Khi ý thức xanh trở thành một phần văn hóa xã hội, công nghệ xanh mới có nền tảng vững chắc để phát huy và chuyển đổi xanh mới thực sự bền vững, TS. Lê Xuân Nghĩa cho biết.

Để văn hóa thực sự trở thành động lực mềm của chuyển đổi xanh, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn cho rằng cần có chính sách công đồng bộ và dài hạn. Văn hóa cần được tích hợp vào các chiến lược phát triển bền vững, từ hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng cơ chế khuyến khích kinh tế cho ngành sáng tạo xanh, đến việc đo lường và đánh giá đóng góp của văn hóa đối với các mục tiêu phát triển bền vững. Quan trọng hơn, ông cho rằng, phải coi cộng đồng là chủ thể trung tâm của văn hóa xanh, khuyến khích sự tham gia tự nguyện và sáng tạo của người dân.