Định hướng xây dựng, quản lý và phát triển thị trường tài sản số tại Việt Nam

Trong những năm gần đây, người dân Việt Nam tham gia vào phát hành, giao dịch, nắm giữ tài sản số, tài sản mã hóa tăng nhanh cả về số lượng và quy mô. Dựa trên các báo cáo của Chainalysis, một công ty công nghệ chuyên cung cấp dịch vụ phân tích dữ liệu blockchain và các công cụ điều tra cho các cơ quan Chính phủ, Việt Nam đứng thứ 3 toàn cầu về mức độ chấp nhận trên các sàn giao dịch mã hóa nước ngoài, đứng thứ 6 thế giới về khối lượng giao dịch trên các nền tảng phi tập trung. Về hoạt động phát hành tài sản mã hóa, hiện chưa có số liệu chính xác tại Việt Nam. Một số dự án chuỗi khối và tài sản mã hóa phổ biến trên thế giới hiện do người Việt Nam phát triển trên cơ sở pháp nhân thành lập tại nước ngoài.

Trong khi việc giao dịch tài sản mã hóa phát triển mạnh mẽ thì hệ thống pháp luật hiện hành còn thiếu các quy định điều chỉnh đối với hoạt động phát hành, giao dịch và cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa. Thực trạng này đã và đang phát sinh những vấn đề phức tạp như việc các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa chưa chịu sự điều chỉnh của pháp luật Việt Nam, do đó, không phát sinh việc thực hiện nghĩa vụ thuế, chưa bảo đảm tuân thủ quy định về phòng, chống rửa tiền; tài sản mã hoá có nguy cơ bị lợi dụng cho các hoạt động phi pháp như chuyển tiền ra nước ngoài trái phép, trốn thuế, rửa tiền, lừa đảo đầu tư.

Bên cạnh đó, khoảng trống pháp lý hiện đang hạn chế khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế của doanh nghiệp thông qua phát hành tài sản mã hóa và cung cấp cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, đặc biệt trong các tranh chấp phát sinh từ hoạt động giao dịch trên nền tảng xuyên biên giới. Do đó, không nằm ngoài xu hướng của các Chính phủ trên thế giới, Chính phủ Việt Nam đang nghiên cứu xây dựng và sẽ sớm bổ sung các quy định liên quan đến việc quản lý các hoạt động liên quan đến tài sản số, tài sản mã hóa.

Chủ trương của Đảng, Chính phủ trong việc phát triển tài sản số tại Việt Nam

Ngày 27/9/2019, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 52-NQ/TW về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tiếp đó là Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định tầm nhìn đến năm 2045, trong đó, xác định nhiệm vụ “Khẩn trương, quyết liệt hoàn thiện thể chế; xoá bỏ mọi tư tưởng, quan niệm, rào cản đang cản trở sự phát triển; đưa thể chế thành một lợi thế cạnh tranh trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. Trên cơ sở định hướng của Đảng, tại Nghị quyết số 27/NQ-CP ngày 7/2/2025 của Chính phủ về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1/2025, Chính phủ đã giao Bộ Tài chính trình đề xuất xây dựng văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh “tài sản số” (“tài sản ảo”, “tài sản mã hóa”), quản lý các giao dịch liên quan đến “tài sản số” (“tài sản ảo”, “tài sản mã hóa”).

Ngoài ra, ngày 23/2/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 194/QĐ- TTg về việc ban hành Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện cam kết của Chính phủ Việt Nam về phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, trong đó giao Bộ Tài chính và các Bộ, ngành xây dựng khung pháp lý đối với tài sản mã hóa và các tổ chức cung ứng dịch vụ tài sản mã hóa và chứng minh việc thực thi khung pháp lý đó.

Bên cạnh nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng Nghị quyết của Chính phủ về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam, liên quan đến việc phát triển công nghệ nền tảng cho tài sản số, tài sản mã hóa, ngày 22/10/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1236/QĐ-TTg về Chiến lược quốc gia về ứng dụng và phát triển công nghệ chuỗi khối (blockchain) đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Trong đó, mục tiêu trọng tâm là đến năm 2030, Việt Nam thuộc nhóm các nước dẫn đầu trong khu vực và trên thế giới trong ứng dụng và phát triển công nghệ chuỗi khối. Chiến lược này là nền tảng quan trọng cho việc phát triển tài sản số và tài sản mã hóa, đồng thời thúc đẩy xây dựng các sàn giao dịch tài sản mã hóa trong nước.

Quyết định số 1236/QĐ-TTg cũng đặt ra nhiệm vụ đối với Bộ Tài chính trong việc nghiên cứu, ứng dụng công nghệ chuỗi khối trong quản lý các giao dịch tài chính và nghiên cứu đề xuất các chính sách thuế tài sản số cho các hoạt động có liên quan giao dịch riêng tư, giao dịch mua bán qua sàn tập trung theo chuẩn mực kế toán IFRS. Bộ Khoa học và Công nghệ có nhiệm vụ nghiên cứu đề xuất, ban hành văn bản quy phạm pháp luật về chuỗi khối, dự kiến lộ trình ban hành trong năm 2025-2026 và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đảm trách nhiệm vụ nghiên cứu quản lý và ứng dụng tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC) vào các hoạt động ngân hàng.

Ngày 12/6/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1131/QĐ-TTg về Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược. Trong đó, công nghệ Blockchain được xác định là công nghệ chủ đạo trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng, với các sản phẩm chiến lược bao gồm tài sản số, tiền số, và tiền mã hóa. Quyết định này đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc công nhận tài sản số, tài sản mã hóa như một phần cần ưu tiên quản lý và phát triển của chiến lược phát triển công nghệ quốc gia.

Định hướng phát triển thị trường tài sản số tại một số quốc gia

Sự phát triển của thị trường tài sản số, tài sản mã hóa cùng công nghệ blockchain hứa hẹn cung cấp các giao dịch minh bạch, phi tập trung, và hiệu quả hơn so với hệ thống giao dịch truyền thống. Tuy nhiên, theo Báo cáo của Chainalysis về hoạt động rửa tiền và tiền mã hóa được công bố vào tháng 7/2024, trong giai đoạn 2019-2024, gần 100 tỷ USD đã được trao đổi bất hợp pháp thông qua tiền điện tử trên toàn cầu qua đó phản ánh sự cần thiết về nhu cầu cấp thiết cần phải ban hành các quy định chặt chẽ liên quan đến thị trường tài sản số, tài sản mã hóa tại từng quốc gia và trên quy mô toàn cầu. Một số quốc gia như Hông Kông, EU đã tiên phong trong việc xây dựng lộ trình quản lý, giám sát đối với thị trường tài sản số, tài sản mã hóa, trong khi các tổ chức như quốc tế như Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), Hội đồng ổn định tài chính (FSB), và Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) đưa ra một số khuyến nghị mang phạm vi toàn cầu.

Ngày 26/6/2025, Chính phủ Hông Kông chính thức công bố Chính sách Tài sản số 2.0 với trọng tâm là khung khổ chiến lược LEAP. Dựa trên nguyên tắc nền tảng là “cùng hoạt động, cùng rủi ro, cùng cơ chế quản lý”, Chính sách Tài sản số 2.0 của Hông Kông vạch ra một chiến lược mang tầm nhìn dài hạn nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, tăng cường tài chính toàn diện, thu hút và nuôi dưỡng nhân tài. Theo Chính phủ Hông Kông, chiến lược này đồng thời đề cao việc bảo vệ nhà đầu tư và đảm bảo an ninh tài chính, qua đó củng cố vững chắc vị thế của Hồng Kông là một trung tâm tài chính quốc tế hàng đầu. 

Khung khổ chiến lược bao gồm 4 trụ cột chính (LEAP: Xây dựng khung khổ pháp lý (L), Mở rộng danh mục sản phẩm token hóa (E), Thúc đẩy các ứng dụng thực tế và hợp tác liên ngành (A) và Phát triển nguồn nhân lực và quan hệ đối tác (P)). Về khung khổ pháp lý, Chính sách Tài sản số 2.0 hướng tới xây dựng một khung pháp lý toàn diện và hợp nhất cho tài sản số, với mục tiêu cốt lõi là bảo vệ nhà đầu tư. Theo đó, Ủy ban Chứng khoán và Hợp đồng Tương lai (SFC) sẽ là cơ quan chủ đạo cấp phép và giám sát các nhà cung cấp dịch vụ tài sản số, trong khi Cơ quan Tiền tệ Hồng Kông (HKMA) sẽ quản lý các hoạt động này tại ngân hàng. Khung pháp lý cam kết tuân thủ chặt chẽ các tiêu chuẩn quốc tế từ những tổ chức hàng đầu như IOSCO và FSB để đảm bảo tính hội nhập.

Ngoài ra, chính quyền sẽ tiến hành rà soát toàn diện về mặt pháp lý đối với việc mã hóa tài sản trong thế giới thực, bắt đầu từ thị trường trái phiếu và cấp phép đối với tài sản mã hóa ổn định (stablecoin) kể từ 1/8/2025.

Tại Châu Âu, Liên minh Châu Âu (EU) đã ban hành Quy định về thị trường tài sản tiền mã hóa (MiCA) vào tháng 5/2023, đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong ngành công nghiệp tài sản số toàn cầu. Được xem là khung pháp lý toàn diện đầu tiên trên thế giới, MiCA đặt ra các mục tiêu rõ ràng: bảo vệ nhà đầu tư, đảm bảo ổn định tài chính và thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, hướng đến việc đưa EU trở thành hình mẫu cho công tác quản lý tài sản kỹ thuật số. Theo đó, MiCA tập trung vào việc quản lý cácloại tài sản mã hóa như stablecoin (EMT, ART), các token tiện ích (utility token) và các token khác. Tuy nhiên, theo báo cáo của Cơ quan giám sát thị trường tài chính Châu Âu (ESMA) năm 2024, các tài sản như tài sản mã hóa không thể thay thế (NFT) và sản phẩm tài chính phi tập trung DeFi hiện chưa nằm trong phạm vi điều chỉnh trực tiếp của quy định này. Lộ trình áp dụng của MiCA được thiết lập rõ ràng với các giai đoạn cụ thể:

Năm 2023–2024 là giai đoạn ban hành và triển khai giai bước đầu, trong đó, MiCA quy định các tài sản mã hóa như tài sản mã hóa là tiền điện tử (EMT) và tài sản mã hóa dựa trên tài sản (ART), yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa (CASPs) tuân thủ các quy định về phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố (AML/CFT), định danh khách hàng (KYC), bảo vệ nhà đầu tư, và báo cáo giao dịch. Các quốc gia thành viên bắt đầu áp dụng MiCA từ tháng 12/2024.

Tiếp theo, giai đoạn chuyển tiếp từ năm 2024-2026, MiCA cho phép các công ty đang hoạt động dưới pháp luật tại nước thành viên sở tại tiếp tục duy trì hoạt động đến ngày 1/7/2026 hoặc cho đến khi nhận được giấy phép theo quy định tại MiCA. Trong giai đoạn này, ESMA, Cơ quan Ngân hàng Châu Âu (EBA) và Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) sẽ tập trung ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật cấp 2 và 3 để đồng bộ hóa quy định giữa 27 quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU).

Từ năm 2026 trở đi: MiCA sẽ mở rộng phạm vi quản lý sang các lĩnh vực mới nổi như DeFi và NFT. Đồng thời, quy định này cũng hướng tới việc tích hợp tài sản mã hóa vào hệ thống tài chính truyền thống, hỗ trợ phát triển tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) như e-Euro. Công tác giám sát sẽ được tăng cường thông qua các công cụ phân tích blockchain để phòng chống rửa tiền và thao túng thị trường.

Đề xuất lộ trình phát triển thị trường tài sản số tại Việt Nam

Lộ trình quản lý tài sản mã hóa từ các quốc gia như Hồng Kông, EU đã cung cấp những bài học quan trọng về xây dựng khung pháp lý, về việc thử nghiệm đổi mới và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Việc thiết lập lộ trình cụ thể có vai trò quan trọng trong định hướng xây dựng chính sách, giúp cơ quan quản lý hài hòa các mặt lợi ích của việc ổn định tài chính, bảo vệ nhà đầu tư và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. 

Thông qua học tập kinh nghiệm tại các quốc gia trên thế giới và áp dụng vào thực tiễn thị trường Việt Nam, trên quan điểm thận trọng, thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam có thể phát triển theo hướng ưu tiên trước mắt tập trung vào việc triển khai cấp phép đối với tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, thực hiện giao dịch và phát hành tài sản mã hóa trên cơ sở khung khổ pháp lý thử nghiệm. Trong quá trình thí điểm, cơ quan quản lý nắm bắt nhu cầu thị trường và dựa trên thực tiễn triển khai công tác quản lý, giám sát, đề xuất, xây dựng khung khổ pháp lý hoàn thiện, chính thức đưa thị trường tài sản mã hóa vào vận hành. Lộ trình thực hiện thí điểm có thể được mô tả như sau:

Giai đoạn 1: Triển khai cơ chế thí điểm, tạo nền tảng cho thị trường

Thực hiện chỉ đạo của Đảng và Chính phủ tại các văn bản như Nghị quyết số 27/NQ-CP, Chỉ thị số 05/CT-TTg ngày 01/3/2025, Thông báo số 81/TB-VPCP ngày 06/3/2025, UBCKNN, Bộ Tài chính đang khẩn trương hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam. Sau khi chính thức ban hành, thực hiện phân công của Lãnh đạo Bộ Tài chính, UBCKNN sẽ phối hợp với các Bộ, ngành thực hiện vai trò cơ quan cấp phép đối với các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa.

Trong giai đoạn thí điểm, một số doanh nghiệp có năng lực về tài chính và công nghệ sẽ được lựa chọn để thực hiện cung cấp dịch vụ lưu ký, giao dịch và nền tảng phát hành cho thị trường tài sản mã hóa. Về sản phẩm, trong giai đoạn thí điểm, căn cứ đề xuất của các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hoá được cấp phép, các loại tài sản mã hóa thông dụng (như BTC, ETH, BNB,…) là các sản phẩm được đưa vào giao dịch, đồng thời các doanh nghiệp có nhu cầu huy động vốn trên thị trường có thể thông qua các nền tảng được cấp phép, phát hành tài sản mã hóa. Giai đoạn này dự kiến kéo dài 3-5 năm.

Giai đoạn 2: Hoàn thiện khung khổ pháp lý và mở rộng thị trường

Trong và sau quá trình triển khai thí điểm, Bộ Tài chính sẽ phối hợp giữa các Bộ, ngành như Bộ Công an, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ để xây dựng khung khổ pháp lý toàn diện từ khâu phát hành, tổ chức giao dịch, lưu ký, thu, nộp thuế, thực hiện các biện pháp định danh khách hàng, phòng chống rửa tiền, tài trợ khủng bố đáp ứng các yêu cầu về quản lý trong nước và khuyến nghị của các tổ chức quốc tế. Trong giai đoạn này, Bộ Tài chính sẽ nghiên cứu, đề xuất các sản phẩm phức tạp hơn như các stablecoin, NFT; xây dựng quy định và cho phép các sản phẩm phái sinh (hợp đồng tương lai, quyền chọn) và các quỹ hoán đổi danh mục (ETF) dựa trên các tài sản số lớn như Bitcoin, Ethereum.

Song hành với mục tiêu của Chính phủ tại Quyết định số 1236/QĐ-TTg, hướng đến năm 2030 đưa Việt Nam thuộc nhóm các nước dẫn đầu trong khu vực và trên thế giới trong ứng dụng và phát triển công nghệ chuỗi khối và hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế số và xã hội số toàn diện trong tất cả các ngành, lĩnh vực tại Quyết định số 411/QĐ-TTg ngày 31/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, Bộ Tài chính tiếp tục đề xuất mở rộng các sản phẩm giao dịch và loại hình giao dịch trên thị trường tài sản số. Triển khai tích hợp tài chính truyền thống và tài chính phi tập trung, ứng dụng vào cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Mục tiêu của giai đoạn này là đưa Việt Nam trở thành quốc gia dẫn đầu trong khu vực ASEAN về ứng dụng công nghệ blockchain và phát triển hệ sinh thái tài sản số.

Định hướng xây dựng, quản lý và phát triển thị trường tài sản số tại Việt Nam là một nhiệm vụ chiến lược nhằm mục tiêu đưa Việt Nam trở thành một trung tâm tài chính số năng động của khu vực ASEAN. Với nền tảng chính sách từ chỉ đạo của Đảng và Chính phủ, căn cứ quy định pháp lý chính thức tại Luật Công nghiệp Công nghệ số, Việt Nam hoàn toàn có khả năng xây dựng một khung khổ pháp lý minh bạch, phát triển hạ tầng blockchain nội địa tự chủ, và triển khai các ứng dụng kinh tế số tiên tiến. Việc học hỏi có chọn lọc từ các mô hình thành công như MiCA của EU, Chính sách Tài sản Số 2.0 của Hồng Kông cùng với khuyến nghị từ các tổ chức quốc tế sẽ giúp Việt Nam đi nhanh hơn và hiệu quả hơn trong việc xây dựng và phát triển thị trường tài sản số.

Tận dụng cơ hội từ kinh tế số, tài sản số không chỉ là một bài toán kinh tế, mà còn là một con đường để Việt Nam đạt được các mục tiêu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế một cách toàn diện. Với sự định hướng xuyên suốt của Đảng, Chính phủ và sự hợp tác đồng bộ của các cơ quan quản lý, thị trường tài sản mã hóa được kỳ vọng sẽ có những bước tiến vững chắc, đóng góp hiệu quả vào công cuộc chuyển đổi số và sự phát triển vượt bậc của đất nước.