DN vẫn ‘khát vốn’: Đến lúc chuyển từ thế chấp tài sản sang cho vay theo dòng tiền?

Tiếp cận vốn vẫn là "điểm nghẽn" lớn của DN

Chia sẻ tại Hội thảo "Quản trị dòng tiền và khơi thông nguồn vốn cho doanh nghiệp trong bối cảnh mới", ông Hồ Anh Tuân, Phó Giám đốc VCCI miền Trung - Tây Nguyên cho biết, mặc dù kinh tế tư nhân đã được Đảng và Nhà nước xác định là động lực quan trọng nhất theo tinh thần Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị, song kết quả từ Báo cáo PCI 2025 cho thấy khả năng tiếp cận vốn vẫn là một rào cản lớn đối với cộng đồng doanh nghiệp.

Cụ thể, có 21,2% doanh nghiệp cho rằng tiếp cận tài chính là khó khăn lớn nhất, cao hơn đáng kể so với mức bình quân toàn cầu (17,8%) và khu vực Đông Á - Thái Bình Dương (15,7%).

Đáng chú ý, có tới 8,2% doanh nghiệp cho biết hoàn toàn không thể tiếp cận tín dụng hoặc không dám nộp hồ sơ vay vốn vì các điều kiện quá bất lợi; thêm 18% doanh nghiệp chỉ tiếp cận được một phần nhu cầu vốn. Điều đó đồng nghĩa cứ khoảng bốn doanh nghiệp đang hoạt động thì có một doanh nghiệp phải xoay xở trong tình trạng thiếu hụt nguồn lực tài chính.

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là sự phụ thuộc quá lớn vào tài sản bảo đảm. Có tới 75% doanh nghiệp phản ánh không thể vay vốn nếu thiếu tài sản thế chấp, trong khi tỷ lệ các khoản vay yêu cầu tài sản bảo đảm tại Việt Nam lên tới 93,5%, cao hơn nhiều so với mức bình quân toàn cầu cũng như nhiều quốc gia trong khu vực như Malaysia và Thái Lan.

"Thực trạng này cho thấy các tổ chức tín dụng vẫn ưu tiên tài sản hữu hình, trong khi mô hình cho vay dựa trên dòng tiền hoặc phương án kinh doanh theo tinh thần Nghị quyết 68 vẫn chưa được triển khai rộng rãi", ông Hồ Anh Tuân nhận định.

Không chỉ gặp rào cản về tài sản bảo đảm, doanh nghiệp còn phải đối mặt với nhiều chi phí phát sinh trong quá trình tiếp cận vốn. Khảo sát PCI cho thấy 56,3% doanh nghiệp cho rằng lãi suất và điều kiện tín dụng dành cho họ khắt khe hơn so với doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp quy mô lớn; 46,1% phản ánh tình trạng bị điều chỉnh lãi suất hoặc thay đổi điều kiện cho vay theo hướng bất lợi.

Đáng lưu ý, 44,5% doanh nghiệp được khảo sát cho biết tình trạng phải "bồi dưỡng" để được giải ngân vốn vẫn còn tồn tại. Cùng với chi phí thẩm định, bảo hiểm bắt buộc, lãi suất thả nổi và các chi phí ẩn khác, những khoản phát sinh này làm gia tăng đáng kể chi phí vốn, bào mòn lợi nhuận và ảnh hưởng tới niềm tin của doanh nghiệp đối với hệ thống tín dụng.

Bên cạnh đó, thủ tục hồ sơ và cơ chế giải ngân cũng được đánh giá là chưa theo kịp thực tiễn. Việc yêu cầu doanh nghiệp chứng minh dòng tiền sử dụng đúng mục đích là cần thiết, nhưng trên thực tế, nhiều giao dịch vẫn diễn ra dưới hình thức thanh toán nhỏ lẻ hoặc chưa hoàn toàn thông qua hệ thống ngân hàng, khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc hoàn thiện hồ sơ.

Một số doanh nghiệp còn phản ánh tình trạng phải tất toán khoản vay cũ theo cam kết sẽ được giải ngân khoản vay mới, nhưng sau đó hồ sơ lại bị dừng hoặc cắt giảm hạn mức, dẫn đến đứt gãy dòng tiền và phát sinh nhiều rủi ro.

Khảo sát PCI cũng ghi nhận 45% doanh nghiệp đánh giá thủ tục vay vốn còn phiền hà; gần 30% doanh nghiệp không biết đến Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong khi 44% chưa từng tiếp cận thông tin về các chương trình hỗ trợ lãi suất hoặc tín dụng ưu đãi.

Theo ông Hồ Anh Tuân, chính sự kết hợp giữa thủ tục phức tạp và khoảng trống thông tin đã tạo thành vòng luẩn quẩn, khiến nhiều doanh nghiệp không thể tiếp cận được nguồn vốn ngay từ bước đầu tiên.

Ngân hàng và doanh nghiệp phải cùng thay đổi

Từ thực tế trên, bà Nguyễn Thị Kim Liên, Giám đốc Công ty Kinh doanh Tổng hợp Ân Điển cho biết, nhiều doanh nghiệp hiện có tài sản, có uy tín nhưng vẫn gặp khó khi tiếp cận vốn do yêu cầu về tài sản bảo đảm hoặc thủ tục tín dụng.

Điều cộng đồng doanh nghiệp mong muốn là hệ thống tín dụng từng bước chuyển từ mô hình cho vay chủ yếu dựa vào tài sản thế chấp sang đánh giá hiệu quả kinh doanh, dòng tiền và uy tín của doanh nghiệp.

Trả lời vấn đề này, ông Dương Quốc Anh, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, nguyên Chánh Thanh tra giám sát ngân hàng cho biết, chủ trương chuyển từ cho vay dựa trên tài sản bảo đảm sang đánh giá năng lực tài chính và tính khả thi của dự án đã được đặt ra từ nhiều năm trước.

Tuy nhiên, quá trình triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều khó khăn do thị trường biến động, rủi ro tín dụng gia tăng và nguồn vốn còn hạn chế.

Theo ông Dương Quốc Anh, điều quan trọng nhất hiện nay là ngân hàng và doanh nghiệp phải thực sự thấu hiểu nhau.

Ngân hàng cần hiểu rõ năng lực, dòng tiền, phương án sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp; ngược lại, doanh nghiệp cũng cần nắm rõ các quy định về thẩm định và quản trị rủi ro của tổ chức tín dụng. Khi hai bên đồng hành, chia sẻ thông tin đầy đủ và minh bạch, quyết định tín dụng sẽ chính xác hơn, đồng thời giảm thiểu rủi ro cho cả ngân hàng và doanh nghiệp.

Ở góc độ tổ chức tín dụng, ông Lê Thanh Quý Ngọc, Quyền Tổng Giám đốc VietBank, cho rằng từ khóa quan trọng nhất vẫn là "thấu hiểu khách hàng".

Để ngân hàng đánh giá đúng doanh nghiệp thì doanh nghiệp phải chủ động minh bạch thông tin về hoạt động sản xuất kinh doanh, tình hình tài chính, dòng tiền và mục đích sử dụng vốn.

"Ngân hàng chỉ có thể đánh giá đúng doanh nghiệp khi thực sự hiểu doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp có nền tảng hoạt động rõ ràng, dòng tiền minh bạch và lịch sử kinh doanh tốt thì việc cho vay tín chấp hay không có tài sản bảo đảm sẽ không còn là vấn đề quá lớn", ông Ngọc nói.

Lãnh đạo VietBank cho biết hiện ngân hàng vẫn triển khai cho vay tín chấp đối với nhiều doanh nghiệp lớn. Tuy nhiên, với nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc thiếu dữ liệu tài chính minh bạch vẫn là rào cản đáng kể.

Doanh nghiệp cần thay đổi tư duy vay vốn, sử dụng vốn đúng mục đích, lựa chọn thời hạn vay phù hợp với chu kỳ dòng tiền thay vì kéo dài thời hạn vay chỉ để tạo cảm giác an toàn. Việc vay vượt quá nhu cầu thực tế không chỉ làm tăng chi phí tài chính mà còn ảnh hưởng đến đánh giá tín dụng của ngân hàng.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa cần từng bước tách bạch tài chính cá nhân với tài chính doanh nghiệp, hoàn thiện hệ thống kế toán, nâng cao chất lượng báo cáo tài chính và tăng cường thanh toán qua tài khoản ngân hàng nhằm xây dựng lịch sử giao dịch minh bạch.

"Uy tín của doanh nghiệp không chỉ được thể hiện bằng tài sản mà còn bằng chính dòng tiền và lịch sử giao dịch. Khi dữ liệu được kết nối đầy đủ, việc đánh giá tín dụng sẽ khách quan và thuận lợi hơn cho cả doanh nghiệp lẫn ngân hàng", ông Ngọc nhấn mạnh.