Đô thị hiện đại không chỉ đo bằng tòa nhà cao tầng, con đường rộng

Trong những năm qua, khu vực đô thị ngày càng thể hiện vai trò động lực, đầu tàu phát triển kinh tế - xã hội của các vùng và cả nước, đóng góp khoảng 70% GDP cả nước. Đại hội XIII của Đảng đã đề ra chủ trương lấy các đô thị làm động lực phát triển vùng và đưa ra chỉ tiêu đến năm 2025, tỷ lệ đô thị hóa khoảng 45%; năm 2030, tỷ lệ đô thị hóa đạt trên 50%.

Kiến tạo đô thị mới: Thông minh và xanh

Theo Thứ trưởng Bộ Xây Dựng Nguyễn Tường Văn, năm 2025 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác phát triển đô thị, đây cũng là thời điểm cả đất nước triển khai thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chủ trương lớn đã tạo nên sự khởi đầu mới cho đổi mới căn bản trong quản trị và phát triển đô thị Việt Nam.

Tuy nhiên ông cũng cho rằng, chúng ta cũng đang đối mặt với nhiều thách thức như tốc độ đô thị hóa nhanh nhưng chưa đồng đều; áp lực lên hạ tầng kỹ thuật – xã hội; biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh; yêu cầu chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, công nghệ số và dữ liệu.

Ông Nguyễn Duy Hưng - Phó Trưởng Ban, Ban Chính sách, Chiến lược Trung Ương, cũng nhận định, áp lực hạ tầng kỹ thuật và xã hội ngày càng gia tăng; biến đổi khí hậu, ngập lụt, ô nhiễm môi trường diễn biến ngày càng phức tạp; quy hoạch và quản trị đô thị còn thiếu đồng bộ, tầm nhìn dài hạn; năng lực tổ chức thực thi và huy động nguồn lực còn hạn chế.

Theo ông Hưng, trong giai đoạn mới, phát triển đô thị phải được kiến tạo trên ba nền tảng cốt lõi. Trước hết, đổi mới sáng tạo và khoa học – công nghệ đóng vai trò động lực then chốt trong công tác quy hoạch và vận hành đô thị; triển khai các trung tâm điều hành thông minh; đồng thời đẩy mạnh số hóa toàn diện các quy trình liên quan đến xây dựng, đất đai và hạ tầng năng lượng.

Song song với đó, cần đổi mới tư duy quy hoạch và mô hình quản trị đô thị, xây dựng cơ chế chính quyền đô thị có hiệu lực, hiệu quả, thực hiện phân cấp – phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình và giám sát minh bạch, đồng thời huy động nguồn lực xã hội theo các nguyên tắc cạnh tranh công bằng, công khai, bền vững.

Cuối cùng, định hướng tăng trưởng xanh và phát triển bao trùm phải được đặt ở vị trí trung tâm, đảm bảo sự gắn kết giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và công bằng xã hội; nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ công, hạ tầng và không gian công cộng cho mọi người dân; hướng tới xây dựng đô thị như một hệ sinh thái sáng tạo, nhân văn, nơi mọi nhóm trong cộng đồng đều có cơ hội tham gia và hưởng lợi từ tiến trình phát triển.

Nền tảng mới cho đô thị thông minh

Trong bối cảnh thế giới bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng tri thức, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, Việt Nam đang định hình bước chuyển quan trọng hướng tới mô hình phát triển dựa trên bộ ba chiến lược: khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Ông Trần Quốc Thái - Cục trưởng Cục Phát triển đô thị, Bộ Xây Dựng cho biết, chúng ta đang bước vào kỷ nguyên công nghệ và chuyển đổi số, nơi đổi mới sáng tạo không còn là lựa chọn mà đã trở thành động lực tất yếu thúc đẩy phát triển. Phát triển đô thị thông minh là xu hướng tất yếu, góp phần kiến tạo không gian sống xanh, an toàn, bao trùm và đáng sống.

Đến nay, 26 tỉnh, thành phố trên cả nước đã phê duyệt đề án và kế hoạch phát triển đô thị thông minh. Nhiều trung tâm điều hành đô thị thông minh đã được hình thành, tạo dựng các nền tảng dữ liệu ban đầu và thúc đẩy sự phối hợp giữa chính quyền – doanh nghiệp – nhà khoa học – người dân, góp phần nâng cao chất lượng quản lý và dịch vụ đô thị.

PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), nhấn mạnh rằng chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở việc số hóa quy trình, mà là sự thay đổi toàn diện trong phương thức quản trị, phát triển và nâng tầm chất lượng sống của người dân.

Thứ nhất, Nghị quyết 57-NQ/TW năm 2024 xác lập khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng then chốt để Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên kinh tế dữ liệu.

Trong trục phát triển ấy, đô thị thông minh được xem như “điểm rơi” cụ thể của chuyển đổi số tại địa phương, nơi các giải pháp dữ liệu và nền tảng số được ứng dụng toàn diện vào cuộc sống hàng ngày.

Theo ông Hạnh, mô hình quản trị đô thị truyền thống hiện nay vẫn còn nhiều rào cản như dữ liệu phân mảnh, thiếu liên thông, chậm phản ứng với tình huống, khó dự báo và hoạch định chính sách. Đô thị thông minh giúp giải quyết những tồn tại này bằng nền tảng phân tích dữ liệu thời gian thực, trung tâm điều hành thông minh, mô hình bản sao số, và hệ thống tương tác trực tuyến giữa chính quyền – người dân – doanh nghiệp.

Đồng thời, đô thị thông minh là công cụ quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa cam kết phát triển bền vững, thực hiện mục tiêu SDG 11 của Liên Hợp Quốc về “Thành phố và cộng đồng bền vững”, tăng năng lực chống chịu biến đổi khí hậu, và thúc đẩy ứng dụng năng lượng sạch, không gian xanh và giao thông thân thiện môi trường.

Thứ hai, Nghị định 269/2025/NĐ-CP ban hành tháng 10/2025 được coi là “mảnh ghép hoàn chỉnh” giúp hiện thực hóa tầm nhìn đô thị thông minh tại Việt Nam. Đây là lần đầu tiên Việt Nam sở hữu khung pháp lý đầy đủ, thống nhất và xuyên suốt cho toàn bộ vòng đời phát triển đô thị thông minh – từ quy hoạch, đầu tư, xây dựng, vận hành đến đánh giá hiệu quả.

Nghị định 269 xác lập định nghĩa chuẩn về đô thị thông minh, nhấn mạnh yêu cầu kết hợp khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời đặt người dân vào vị trí trung tâm trong thiết kế và vận hành hệ thống dịch vụ đô thị.

Mỗi địa phương được yêu cầu lập đề án đô thị thông minh, triển khai hệ thống đo lường kết quả, bố trí nguồn lực và tiến hành các dự án ưu tiên. Cục Chuyển đổi số Quốc gia sẽ giám sát, đánh giá chỉ số, xếp hạng hiệu quả địa phương và đề xuất điều chỉnh theo từng giai đoạn.

Theo ông Hạnh, đây là thời điểm các địa phương không thể “chờ đợi” mà phải hành động nhanh chóng và quyết liệt: triển khai mô hình thí điểm phù hợp với điều kiện địa phương, thiết lập nền tảng dữ liệu, đồng thời đào tạo lực lượng nhân sự chuyên trách về đô thị thông minh.

“Nghị quyết 57 mở đường – Nghị định 269 tạo khung – Cục CĐS Quốc gia dẫn đường. Chuyển đổi số không chỉ là số hóa, mà là đổi mới toàn diện cách chúng ta sống và phát triển. Mục tiêu cuối cùng là kiến tạo những đô thị an toàn, xanh, bền vững và sáng tạo – nơi công nghệ phục vụ con người, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao chất lượng sống và bảo đảm phát triển hài hòa với tự nhiên”, ông Hoàng Hữu Hạnh khẳng định.

Các chuyên gia cho rằng, một đô thị hiện đại không chỉ được đo bằng tòa nhà cao tầng hay tuyến đường rộng, mà phải được đánh giá bằng chất lượng sống, khả năng tiếp cận dịch vụ, môi trường trong lành và cơ hội phát triển cho mọi người dân.