'Doanh nhân không chỉ làm kinh tế, mà còn tham gia kiến tạo chính sách'

- Thưa ông, là một doanh nhân gắn bó nhiều năm với Quảng Ninh, ông đánh giá thế nào về thực trạng phát triển của khu vực doanh nghiệp tư nhân tại tỉnh hiện nay?

Ông Phạm Hồng Điệp: Nếu nhìn tổng thể, khu vực doanh nghiệp tư nhân ở Quảng Ninh đã phát triển mạnh cả về số lượng và phạm vi hoạt động, song chất lượng tăng trưởng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Có thể chia thành bốn nhóm điển hình.

Thứ nhất là nhóm doanh nghiệp gia đình thế hệ F1, chiếm tỷ trọng lớn và đóng vai trò chủ lực trong nhiều ngành nghề. Tuy nhiên, họ thường vận hành theo cảm tính, thiếu chiến lược dài hạn và đặc biệt chưa có sự chuẩn bị rõ ràng cho chuyển giao sang thế hệ F2. Việc này khiến quá trình chuyên nghiệp hóa, mở rộng quy mô gặp nhiều rào cản.

Thứ hai là nhóm doanh nghiệp du lịch, vận tải, dịch vụ khai thác, vốn dựa vào lợi thế tự nhiên như vịnh Hạ Long, than, cảng biển... Tuy nhiên, phần lớn vẫn phụ thuộc vào tài nguyên, ít đầu tư vào công nghệ hay nâng cao chất lượng dịch vụ. Khi nguồn lực tự nhiên bị siết lại hoặc thị trường biến động, các doanh nghiệp này dễ rơi vào khủng hoảng.

Thứ ba là nhóm doanh nghiệp chế biến nông – lâm – hải sản. Phần nhiều quy mô nhỏ, sản phẩm còn thô, thiếu chuẩn hóa xuất khẩu. Việc thiếu liên kết chuỗi, vốn và công nghệ khiến họ khó gia tăng giá trị, khó vươn ra thị trường quốc tế.

Cuối cùng là nhóm doanh nghiệp do đồng bào dân tộc thiểu số sở hữu. Nhóm này có quy mô nhỏ, hạn chế trong kỹ năng quản trị và gần như đứng ngoài các chính sách hỗ trợ, tín dụng hay chuyển giao công nghệ.

Ngoài ra, các doanh nghiệp khởi nghiệp (start-up) tuy thể hiện sức trẻ và sáng tạo, nhưng lại thiếu hệ sinh thái ươm tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm hay cố vấn chuyên nghiệp. Nhiều ý tưởng hay đã phải dừng lại giữa chừng.

Nhìn chung, khu vực này đang đối diện “nút thắt kép”: năng lực nội tại yếu và môi trường hỗ trợ chưa hoàn thiện. Để tháo gỡ, Quảng Ninh cần chính sách phân nhóm cụ thể và cách làm đồng bộ.

-Theo ông, hướng đi nào sẽ giúp doanh nghiệp tư nhân Quảng Ninh chuyển mình mạnh mẽ hơn trong giai đoạn tới?

Ông Phạm Hồng Điệp: Điểm mấu chốt để doanh nghiệp tư nhân Quảng Ninh có thể chuyển mình mạnh mẽ trong giai đoạn tới là phải thay đổi căn bản tư duy phát triển từ khai thác sang sáng tạo, từ dựa vào tài nguyên sang dựa vào tri thức, công nghệ và con người.

Quảng Ninh từng thành công nhờ các ngành kinh tế dựa vào tài nguyên như khai thác than, du lịch tự nhiên hay dịch vụ cảng biển. Nhưng thời kỳ đó đã qua. Thế giới hiện nay vận hành theo mô hình kinh tế tri thức, trong đó giá trị không nằm ở tài nguyên thiên nhiên mà ở năng lực đổi mới, sáng tạo và khả năng tạo ra giá trị gia tăng từ chất xám. Vì vậy, nếu muốn tiếp tục đi đầu, Quảng Ninh buộc phải chuyển hướng sang một mô hình phát triển hiện đại hơn lấy công nghệ, nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái sáng tạo làm động lực chủ đạo.

Cụ thể, có ba hướng cần được ưu tiên và triển khai đồng bộ.

Đầu tiên, phát triển du lịch thông minh. Đây là lĩnh vực Quảng Ninh có lợi thế vượt trội, nhưng phải đổi mới cách tiếp cận. Chúng ta cần ứng dụng các công nghệ tiên tiến như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) để tái hiện không gian di sản Vịnh Hạ Long và các điểm đến nổi tiếng theo cách mới, mang tính tương tác, cá nhân hóa và xanh bền vững. Khách du lịch trong tương lai không chỉ đi tham quan mà còn muốn trải nghiệm cảm nhận văn hóa, lịch sử, thiên nhiên qua công nghệ. Nếu làm tốt, Quảng Ninh có thể trở thành điểm đến du lịch thông minh hàng đầu Đông Nam Á.

Tiếp theo, đẩy mạnh chế biến sâu trong nông – lâm – hải sản. Đây là hướng đi giúp chuyển từ “lượng sang chất”, nâng giá trị sản phẩm địa phương lên gấp nhiều lần. Việc ứng dụng AI, IoT và dữ liệu lớn (Big Data) trong quản lý chuỗi cung ứng, bảo quản, truy xuất nguồn gốc sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn đạt tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe của châu Âu, Nhật Bản hay Mỹ. Đặc biệt, Quảng Ninh có tiềm năng lớn trong nuôi trồng, khai thác thủy sản, nên nếu kết hợp với công nghệ chế biến sâu, đây sẽ là “trụ đỡ kép” cho phát triển bền vững vùng ven biển.

Cuối cùng, phát triển công nghiệp cơ khí chế tạo phục vụ năng lượng tái tạo và logistics xanh. Khi thế giới chuyển dịch sang năng lượng sạch, Quảng Ninh hoàn toàn có thể trở thành trung tâm công nghiệp phụ trợ nơi sản xuất các thiết bị, vật liệu, linh kiện phục vụ ngành điện gió, điện mặt trời, hay hệ thống logistics xanh. Đây không chỉ là hướng đi phù hợp với chiến lược công nghiệp sạch của tỉnh, mà còn giúp doanh nghiệp địa phương tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tôi tin rằng, khi doanh nghiệp biết khai thác trí tuệ thay vì tài nguyên, đầu tư cho con người thay vì chỉ dựa vào thiên nhiên, Quảng Ninh sẽ hình thành lớp doanh nghiệp tư nhân mới sáng tạo, có bản lĩnh hội nhập và đủ sức cạnh tranh trên trường quốc tế. Đó là thế hệ doanh nghiệp của tri thức, công nghệ và khát vọng những yếu tố sẽ đưa kinh tế Quảng Ninh bước sang một chu kỳ phát triển hoàn toàn khác, bền vững và tự chủ hơn.

Kết nối doanh nhân – nhà khoa học – chính quyền

- Muốn chuyển đổi như vậy, hẳn cần một hệ sinh thái mới để hỗ trợ doanh nghiệp?

Ông Phạm Hồng Điệp: Đúng vậy. Muốn chuyển đổi từ mô hình khai thác sang sáng tạo, Quảng Ninh buộc phải xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh, nơi doanh nghiệp, nhà khoa học và chính quyền cùng vận hành trong một “chuỗi giá trị tri thức”. Không thể chỉ kêu gọi doanh nghiệp đổi mới nếu thiếu môi trường, công cụ và cơ chế để họ thực sự đổi mới.

Tôi đề xuất tỉnh xây dựng Trung tâm Đổi mới sáng tạo cấp tỉnh, đặt tại Hạ Long trung tâm kinh tế, văn hóa và du lịch của Quảng Ninh. Trung tâm này nên gắn kết trực tiếp với Đại học Hạ Long và hợp tác cùng các tập đoàn lớn đang đầu tư hoặc hoạt động tại tỉnh như Vinacomin, Sun Group, THACO, để tạo mối liên thông giữa nghiên cứu ứng dụng thương mại hóa sản phẩm công nghệ. Mục tiêu không chỉ là nơi thử nghiệm công nghệ mới, mà còn là cầu nối giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và chính quyền, nơi ý tưởng được ươm tạo, sản phẩm được kiểm chứng, và chính sách được phản hồi trực tiếp từ thực tiễn.

Trong mô hình này, chính quyền đóng vai trò “kiến tạo”, cung cấp khung thể chế và cơ sở hạ tầng; nhà trường và viện nghiên cứu cung cấp tri thức, công nghệ, nhân lực chất lượng cao; còn doanh nghiệp là chủ thể ứng dụng và thương mại hóa. Khi ba trụ cột này liên kết chặt chẽ, Quảng Ninh sẽ hình thành một “vòng tuần hoàn tri thức”, giúp sáng tạo không chỉ dừng ở ý tưởng, mà trở thành động lực kinh tế thực tế.

Song song, tỉnh cần phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo (startup ecosystem) với đầy đủ các yếu tố hỗ trợ:

Quỹ đầu tư địa phương và quỹ mạo hiểm để hỗ trợ tài chính cho các ý tưởng tiềm năng, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ xanh, du lịch thông minh và nông nghiệp số.

Không gian làm việc chung (co-working space) và trung tâm ươm tạo (incubator) để doanh nghiệp trẻ có môi trường phát triển, thử nghiệm sản phẩm và kết nối đối tác.

Chương trình mentoring và cố vấn khởi nghiệp do các doanh nhân thành công đảm nhiệm, giúp thế hệ F2, F3 của doanh nghiệp tư nhân học hỏi trực tiếp từ kinh nghiệm thực tiễn.

Các khóa đào tạo chuyên sâu về quản trị hiện đại, marketing số, chuyển đổi số, quản lý tài chính để giúp doanh nghiệp thích ứng với bối cảnh kinh tế mới.

Nếu được vận hành đúng cách, hệ sinh thái này không chỉ tạo ra doanh nghiệp mới, mà còn chuyển hóa tư duy của toàn bộ khu vực tư nhân, giúp họ chủ động học hỏi, chia sẻ và liên kết.

Với Quảng Ninh, nơi có sẵn nền tảng mạnh về du lịch, dịch vụ, logistics và công nghiệp phụ trợ, việc hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mang bản sắc địa phương nhưng tư duy toàn cầu sẽ là chìa khóa mở ra chu kỳ phát triển mới một nền kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo bền vững.

- Ông nhiều lần nhấn mạnh vai trò của con người. Theo ông, Quảng Ninh nên làm gì để xây dựng đội ngũ doanh nhân thế hệ mới?

Ông Phạm Hồng Điệp: Cần coi đào tạo doanh nhân là một chiến lược lâu dài. Tôi đề xuất thành lập Học viện Doanh nhân Quảng Ninh, hoạt động theo mô hình hợp tác công – tư, phối hợp cùng Đại học Ngoại thương, Kinh tế Quốc dân, VinUni...

Chương trình nên có các chuyên đề thiết thực như “Doanh nhân chuyển đổi số”, “Quản trị ESG”, “Chiến lược công nghệ”. Phương pháp đào tạo nên kết hợp học qua tình huống, mô phỏng, đi thực tế tại các doanh nghiệp tiên phong.

Song song, cần bồi dưỡng lớp kế cận F2, F3, đặc biệt trong các doanh nghiệp gia đình. Những hoạt động như “Hội trại doanh nhân trẻ”, “Diễn đàn doanh nhân sáng tạo” sẽ giúp thế hệ mới cọ xát, kết nối và tiếp nhận tư duy quản trị hiện đại. Tôi cho rằng, đầu tư cho doanh nhân chính là đầu tư cho tương lai của tỉnh.

- Ngoài con người, thể chế và hạ tầng cũng đóng vai trò then chốt. Ông đề xuất gì cho giai đoạn tới?

Ông Phạm Hồng Điệp: Tôi đề xuất Quảng Ninh hoàn thiện mô hình “Chính quyền phục vụ doanh nghiệp tư nhân” với ba trụ cột: thể chế, tài chính, và công nghệ.

Về thể chế, cần có Cổng hỗ trợ một cửa dành riêng cho doanh nghiệp tư nhân, cung cấp thông tin pháp lý, tín dụng, chuyển đổi số, sở hữu trí tuệ.

Về tài chính, thành lập Quỹ đầu tư phát triển doanh nghiệp tư nhân gồm ba cấu phần: quỹ góp vốn, quỹ bảo lãnh tín dụng, và quỹ R&D.

Về hạ tầng công nghệ, tỉnh nên quy hoạch các cụm công nghiệp đổi mới sáng tạo ở Uông Bí, Cẩm Phả, Đông Triều; đầu tư trung tâm dữ liệu, logistics số, 5G, AI Hub... để doanh nghiệp có nền tảng phát triển công nghiệp xanh và kinh tế số.

Ngoài ra, cần nâng cấp Hiệp hội Doanh nghiệp tư nhân Quảng Ninh thành tổ chức có thực quyền và năng lực đại diện, giúp kết nối chính quyền doanh nghiệp xã hội.

- Về tầm nhìn dài hạn, ông kỳ vọng điều gì ở thế hệ doanh nghiệp tư nhân Quảng Ninh mới?

Ông Phạm Hồng Điệp: Tôi tin rằng thế hệ doanh nhân mới của Quảng Ninh phải làm chủ tri thức, công nghệ và thị trường quốc tế. Tỉnh cần đẩy mạnh liên kết vùng Hải Phòng – Hà Nội – Bắc Ninh, hình thành tam giác sáng tạo công nghệ, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp địa phương tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Chúng ta cũng nên mạnh dạn đề xuất các vùng đổi mới thể chế thử nghiệm tại Vân Đồn hoặc Đông Triều – nơi có thể áp dụng chính sách linh hoạt về thuế, đất đai, đầu tư, như một “phòng thí nghiệm thể chế” để thúc đẩy kinh tế tư nhân bứt phá.

Và nếu phải gửi gắm một thông điệp tới cộng đồng doanh nghiệp tư nhân Quảng Ninh, tôi muốn nhấn mạnh rằng: “Phát triển thực chất bắt đầu từ con người và tổ chức lại hệ sinh thái.” Chúng ta có thể có nhiều doanh nghiệp, nhưng nếu thiếu nền tảng tri thức, công nghệ và tư duy toàn cầu, thì sự phát triển ấy sẽ không bền vững. Hãy bắt đầu từ chính doanh nhân – những người dám học hỏi, dám thay đổi và dám sáng tạo. Khi con người mạnh, doanh nghiệp mạnh; khi doanh nghiệp mạnh, Quảng Ninh sẽ thật sự trở thành vùng đất của đổi mới và tri thức.