Doanh nhân và nghị trường

Từ quá khứ

Trong quá khứ, Quốc hội đã từng có những đại biểu là doanh nhân. Cụ Ngô Tử Hạ là người đại biểu cao tuổi nhất của lịch sử Quốc hội Việt Nam, làm đại biểu liên tục từ các khóa I, II, III cho đến năm 1971, khi cụ đã 90 tuổi. Một trường hợp khác là cụ Nguyễn Sơn Hà, làm đại biểu quốc hội từ khóa I đến khóa V, được xem là biểu tượng tiêu biểu của nhiều thế hệ doanh nhân Việt Nam yêu nước.

Kể từ Đổi mới, với việc kinh tế tư nhân từng bước được thừa nhận, các doanh nhân tư nhân cũng bắt đầu có mặt ở Quốc hội, bên cạnh các đại biểu là đại diện các doanh nghiệp nhà nước. Quốc hội khóa VIII đã có 19 đại biểu thuộc nhóm “tiểu thủ công nghiệp”, tuy phân loại như vậy nhưng trong đó cũng đã có đại diện các doanh nghiệp.

Cho đến nay, ông Huỳnh Uy Dũng, chủ tịch khu du lịch Lạc Cảnh Đại Nam Văn Hiến, rộng trên 450ha (còn gọi là khu Đại Nam Quốc Tự), Giám đốc Công ty Cổ phần Đại Nam là chủ đầu tư các khu công nghiệp Bình Dương, Sóng Thần 1, 2 và 3, được ghi nhận là một trong những đại biểu Quốc hội doanh nhân đầu tiên sau Đổi mới. Ông tên thật là Huỳnh Phi Dũng, sinh ngày 26/1/1961, nguyên quán tại xã Phước Lộc, huyện Tuy Phước, Bình Định. Ông còn được biết với biệt danh “Dũng lò vôi” hay “Dũng Thanh Lễ”. Ông Huỳnh Uy Dũng đã trở thành đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa X (1996-2001), thuộc đoàn đại biểu Bình Dương.

Theo số liệu thống kê về cơ cấu đại biểu Quốc hội các khóa gần đây, đại biểu Quốc hội là doanh nhân qua từng thời kỳ có những biến đổi với biên độ tương đối lớn, theo xu hướng tăng lên: Ở khóa X có 21 đại biểu là doanh nhân, chiếm 4,66% tổng số đại biểu Quốc hội; khóa XI có 25 đại biểu, chiếm 5,02%; khóa XII có 16 đại biểu, chiếm 3,24% và khóa XIII có 35 đại biểu, chiếm 7%.

Theo đánh giá của ông Bùi Ngọc Thanh, nguyên Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, số lượng đại biểu Quốc hội là doanh nhân như trên phù hợp với số lượng doanh nghiệp trong mỗi thời kỳ tương ứng: Quốc hội khóa X (1997 - 2002) có khoảng 104 nghìn doanh nghiệp; Khóa XI (2002 - 2007) có khoảng 430 nghìn doanh nghiệp. Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XI, Luật Doanh nghiệp (mới) được ban hành cùng với Luật Xây dựng, Luật Đầu tư khá thông thoáng, là cơ sở để hàng loạt doanh nghiệp mới ra đời, do vậy, số đại biểu là doanh nhân tăng lên. Đến nhiệm kỳ Quốc hội khóa XII (2007 - 2011), do thực chất chỉ còn gần 400 nghìn doanh nghiệp hoạt động, nên số đại biểu là doanh nhân giảm còn 16 người, chiếm 3,24%. Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIII (2011-2016) có số lượng doanh nghiệp tăng, khoảng 500 nghìn doanh nghiệp, nên số đại biểu Quốc hội là doanh nhân tăng: 38 người (chưa tính chủ tịch các hiệp hội ngành, nghề).

Đóng góp

Năm 2011, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng khi đó từng có cuộc gặp mặt các đại biểu Quốc hội là doanh nhân khóa XII. Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng cho rằng đại biểu Quốc hội phải đóng góp ý kiến của mình cho Quốc hội thực hiện tốt các chức năng lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Các đại biểu là doanh nhân khi thảo luận tại Quốc hội cần phải đại diện cho ý chí, nguyện vọng của doanh nghiệp cả nước, cố gắng làm hết sức mình, làm sao thể hiện tiếng nói của doanh nghiệp đối với Quốc hội.

Khóa XII, XIII được coi là khá “rực rỡ” đối với cộng đồng doanh nhân khi mà một loạt doanh nhân đang độ chín được bầu vào Quốc hội. Tổng cộng có 38 người trúng cử trong số gần 100 doanh nhân được giới thiệu ứng cử (bao gồm cả 4 người tự ứng cử) vào Quốc hội khóa XIII. Danh sách những người trúng cử có tên ông Đặng Thành Tâm, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đầu tư Sài Gòn; ông Nguyễn Hồng Sơn, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đầu tư phát triển Hà Nội (Hà Nội); bà Nguyễn Thị Nguyệt Hường, Chủ tịch HĐQT, Tổng giám đốc Tập đoàn Đầu tư phát triển Việt Nam; ông Mai Hữu Tín, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đầu tư U&I (Bình Dương); ông Đinh Huy Chiến, Chủ nhiệm hợp tác xã Công nghiệp và Vận tải Chiến Công (Thái Nguyên)… Đây là thế hệ doanh nhân tuổi 6X, trúng cử khi ở vào độ tuổi trên dướu 50, vừa có những thành tựu nhất định trong kinh doanh, vừa giàu nhiệt huyết cống hiến và sáng tạo.

Đại biểu doanh nhân Nguyễn Hồng Sơn từng phát biểu, với tư cách là đại biểu thì các đại biểu doanh nhân đã nỗ lực hết sức để đóng góp cho Quốc hội, Tuy nhiên, với tư cách là doanh nhân, vốn thường xuyên va chạm với các vấn đề trong thực tiễn sản xuất kinh doanh, ông Sơn cho rằng các đại biểu doanh nhân đã “cảm nhận rõ hơn và do đó có được những ý kiến đóng góp thực chất hơn, chẳng hạn như các vấn đề về chính sách thuế”.

Năm 2016, CLB các nhà Công thương Việt Nam và Nhà xuất bản Công An Nhân Dân từng ra mắt tác phẩm “Quốc hội với doanh nghiệp, doanh nhân Việt Nam”, một ấn phẩm được biên soạn và xuất bản nhân kỷ niệm 70 năm Quốc hội Việt Nam; nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo tới các đại biểu Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, các cơ quan hữu quan và cộng đồng doanh nghiệp, doanh nhân về những vấn đề lý luận và thực tiễn, với nhiều góc nhìn khác nhau về mối quan hệ giữa Quốc hội với cộng đồng doanh nghiệp; đồng thời đề xuất những giải pháp, ghi nhận những kiến nghị để nâng cao hiệu quả đại diện của Quốc hội cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

Theo ông Bùi Ngọc Thanh, nguyên Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội: Nhiệm kỳ Quốc hội các khóa XII, XIII, số lượng doanh nghiệp ngoài nhà nước chiếm số đông nên nhìn chung số đại biểu Quốc hội là doanh nhân thuộc thành phần kinh tế tư nhân cũng nhiều hơn các khóa trước. Có thể nói, các doanh nghiệp tư nhân mới được thành lập, có tiềm năng về vốn nhưng “vốn liếng” bằng những bài học kinh nghiệm “đắt giá”, quý báu, thiết thực chưa được nhiều; một số doanh nhân lại lao vào con đường làm ăn không mấy sáng sủa nên “công chưa thành, danh đã bại”. Vì thế, những doanh nhân là đại biểu Quốc hội này chưa thực sự đưa ra được những ý kiến xác đáng ở tầm vĩ mô - xây dựng luật, quyết định và giám sát tối cao.

Bên cạnh đó, số lượng ý kiến đóng góp của các đại biểu Quốc hội là doanh nhân có phần còn ít, dè dặt. Ví dụ, tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XIII, Quốc hội góp ý kiến vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm (2011 - 2015), trong số hơn 100 ý kiến ghi lại được, chỉ có 5 ý kiến của các đại biểu là doanh nhân... Tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XIII, trong phiên họp toàn thể ngày 8/6/2015 thảo luận bổ sung về tình hình kinh tế - xã hội năm 2014, trong số gần 50 ý kiến phát biểu, chỉ có 4 ý kiến của các đại biểu là doanh nhân. Tương tự như vậy, tại kỳ họp thứ 10 thảo luận việc thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2015 và phương hướng nhiệm vụ năm 2016, trong số 96 ý kiến phát biểu, chỉ có 3 ý kiến của các đại biểu là doanh nhân... Đó là những đóng góp rất quan trọng của đội ngũ đại biểu doanh nhân.

Những chuyện đáng quên

Tuy nhiên, trong bức tranh toàn cảnh về hoạt động của các đại biểu doanh nhân, đã có những vệt xám đáng quên. Trong 38 đại biểu Quốc hội khóa XIII có bà Đặng Thị Hoàng Yến (Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Tân Tạo). Nhưng chỉ sau một năm làm đại biểu, ngày 26/5/2012, bà Đặng Thị Hoàng Yến đã bị Quốc hội bãi nhiệm với hơn 90% số đại biểu tán thành.

Theo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, trong hồ sơ ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XIII, bà Yến đã khai không trung thực, làm cho cử tri và tổ chức hiểu không đúng về tiểu sử và quá trình hoạt động của bản thân, vi phạm điều 3 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội. Trong phần phát biểu ngay sau đó, bà Yến cho biết, những tháng ngày qua, nhiều vị đại biểu Quốc hội và cử tri đã băn khoăn, lo lắng, thậm chí là bức xúc về việc của bà dù với góc độ xuôi hay ngược chiều. "Nghiêm túc kiểm điểm lại bản thân, tôi cũng đã có sơ suất, dù không cố ý. Đến giờ phút này, tôi thực sự không oán trách bất cứ ai; tôi chấp nhận mọi quyết định của tổ chức", bà Yến nói.

Trước đó, tháng 4/2012, Ủy ban MTTQ tỉnh Long An, MTTQ Việt Nam đã đề nghị bãi nhiệm tư cách đại biểu Quốc hội với bà Đặng Thị Hoàng Yến do không trung thực khi khai hồ sơ ứng cử. Cụ thể, bà Yến không kê khai ngày vào Đảng, không khai trong hồ sơ chồng bà là Jimmy Trần (đang có lệnh truy nã). Tháng 5/2012, bà Yến viết đơn xin từ nhiệm, trước khi Quốc hội họp bàn xem xét bãi miễn tư cách đại biểu Quốc hội. Trong đơn, bà Yến cho hay, đã "mệt mỏi" vì "chịu nhiều sức ép dư luận".

Chuyện của bà Châu Thị Thu Nga, Chủ tịch HĐQT, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn đầu tư xây dựng nhà đất, được bầu tại Hà Nội, cũng từng gây xôn xao dư luận. Bà Châu Thị Thu Nga cùng 8 thuộc cấp bị bắt và bị kết tội lừa đảo, chiếm đoạt tiền của hơn 700 người mua nhà tại dự án B5 Cầu Diễn (Từ Liêm, Hà Nội). Điều khiến dư luận xôn xao không phải vì vụ án “lừa đảo” mà là trong quá trình khai tại tòa, bà từng khai đã chi khoản tiền 1,5 triệu USD (khoảng 30 tỷ đồng) để "chạy" suất đại biểu Quốc hội. Cho dù về sau bà đã thay đổi lời khai, song chi tiết này cũng đã gây chú ý tại thời điểm đó.

Không chỉ gặp rắc rối về đời tư hay chuyện làm ăn, các đại biểu doanh nhân cũng vướng vào các vấn đề khác. Đại biểu Hoàng Hữu Phước, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Thương mại Dịch vụ tư vấn đầu tư doanh thương Mỹ Á, để lại dấu ấn với những phát ngôn “không bình thường”, từng đăng trên blog những bài viết có nội dung công kích, bôi nhọ một đại biểu Quốc hội khác. Năm 2014, đoàn đại biểu Quốc hội TP. HCM đã từng phải có cuộc họp về vụ việc ông Phước viết blog và sau đó ông này đã phải rút các bài viết, phải viết bài xin lỗi đại biểu bị ông bôi nhọ. Một đại biểu nổi tiếng khác cũng từng bị Quốc hội bác tư cách đại biểu vì vướng vào lình xình hai quốc tịch.

Nhìn về tương lai

Quốc hội khóa XVI ghi nhận có tới 16 đại biểu là doanh nhân, đồng thời có tới 75 doanh nhân khác cũng đã trở thành đại biểu hội đồng nhân dân các tỉnh thành. Trả lời trên Petrotimes, luật sư Trương Anh Tú cho rằng về dài hạn, vai trò của đại biểu doanh nhân cần được nhìn nhận trong tổng thể tiến trình thiết kế thể chế phục vụ phát triển.

“Khi nền kinh tế chuyển từ tăng trưởng dựa trên nguồn lực sang tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng thị trường, mà phải tạo ra môi trường pháp lý ổn định, có khả năng dự báo và khuyến khích đầu tư dài hạn. Điều này đòi hỏi luật pháp phải theo kịp sự vận động của mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới và chuỗi giá trị toàn cầu. Doanh nhân là lực lượng trực tiếp thử nghiệm các mô hình mới, tiếp cận thị trường quốc tế, gọi vốn, ứng dụng công nghệ... Họ hiểu rủi ro khi quy định không rõ ràng, đồng thời nhận thức sâu sắc giá trị của sự ổn định chính sách. Khi kinh nghiệm này được phản ánh một cách minh bạch vào quá trình lập pháp, chất lượng luật sẽ tiệm cận hơn với yêu cầu phát triển thực tế”, ông phân tích.

Vẫn theo luật sư, trong "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc", khi cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp, mà còn giữa các quốc gia về môi trường đầu tư và chất lượng chính sách, việc lắng nghe tiếng nói từ thị trường trở thành yêu cầu tất yếu.

Nhiều năm tham gia và theo dõi nghị trường, TS Nguyễn Sỹ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng khi đặt mục tiêu tăng trưởng cao, về bản chất, là câu chuyện của chất lượng thể chế. Một nền kinh tế có thể có rất nhiều doanh nghiệp năng động, rất nhiều doanh nhân bản lĩnh, nhưng nếu luật pháp chậm thích ứng, thủ tục kéo dài, chi phí tuân thủ quá lớn, rủi ro chính sách cao, thì những nguồn lực ấy không thể chuyển hóa trọn vẹn thành tăng trưởng. Chính ở chỗ đó, sự hiện diện của doanh nhân trong Quốc hội mang một ý nghĩa rất lớn. Nó có thể là sự bổ sung cho năng lực thiết kế tăng trưởng của quốc gia.

“Điểm mạnh lớn nhất của doanh nhân khi bước vào nghị trường là họ mang theo “dữ liệu sống” của nền kinh tế. Họ không tiếp cận chính sách chỉ bằng hồ sơ, báo cáo hay những mô hình khái quát. Họ tiếp cận chính sách từ va đập hàng ngày với thực tế. Họ biết thủ tục nào đang kéo dài quá mức. Họ biết một điều kiện kinh doanh tưởng nhỏ nhưng có thể làm chậm cả một dự án. Họ biết một quy định thiếu nhất quán có thể làm gia tăng chi phí vốn, cản trở đổi mới sáng tạo, làm nhụt chí đầu tư ra sao. Nói cách khác, họ không chỉ là đối tượng chịu tác động của luật pháp; họ là nguồn thông tin đặc biệt quý giá để đánh giá luật pháp có thực sự đi vào cuộc sống hay không”, ông nhấn mạnh.

Hoạt động của Quốc hội và hội đồng nhân dân vẫn đang liên tục được đổi mới để nâng cao hiệu quả và tính thực chất. Chúng ta cùng hy vọng đội ngũ doanh nhân Việt Nam, bên cạnh hoạt động sản xuất kinh doanh, sẽ tiếp tục có những đóng góp khác ở cấp độ “nghị trường”. Đáng chú ý là trong Quốc hội và hội đồng nhân dân khóa mới, đã thấy bóng dáng của các doanh nhân thuộc “thế hệ thứ hai”, những người tuổi 9X, đã và đang bắt đầu gánh vác trọng trách kế thừa sự nghiệp kinh doanh của “thế hệ thứ nhất” – những doanh nhân sau thời kỳ Đổi mới. Mong muốn ở họ, một tâm thế và khát vọng cống hiến mới, vì đất nước.