Đưa ví điện tử vào bảo hiểm tiền gửi: Người dùng có thêm 'lá chắn'

Khoảng trống pháp lý trong bảo vệ người dùng ví điện tử

Khi nền kinh tế số bùng nổ, ví điện tử đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tài chính của hàng chục triệu người Việt. Thế nhưng, đằng sau sự tiện lợi và phổ biến ấy, câu hỏi về cơ chế bảo vệ người dùng – đặc biệt là khi xảy ra rủi ro với các tổ chức trung gian thanh toán – vẫn còn bỏ ngỏ.

Tại phiên thảo luận về Luật Bảo hiểm tiền gửi (sửa đổi), Phó Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh Gia Lai Lý Tiết Hạnh đã bày tỏ sự quan tâm đến các quy định cụ thể tại điều 17 liên quan đến tiền gửi, người gửi tiền, tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được nhận tiền gửi của các cá nhân. Trong đó có quy định rõ tiền gửi là đồng Việt Nam và gửi tại các tổ chức được tham gia bảo hiểm dưới dạng có kỳ hạn, không kỳ hạn tiết kiệm, chứng chỉ tiền gửi và các hình thức gửi tiền khác.

Trên thực tế hiện nay, theo Đại biểu Lý Tiết Hạnh, ví điện tử được sử dụng phổ biến và sẽ là xu hướng trong tương lai trong thời đại kinh tế số phát triển mạnh mẽ. Theo thống kê ở Việt Nam, người sử dụng ví điện tử cũng như số tiền trong ví điện tử rất nhiều. Tính đến nay, có 47 tổ chức cung cấp dịch vụ ví điện tử với khoảng 30,27 triệu ví đang hoạt động, nắm giữ số tiền trên 2,8 nghìn tỷ đồng.

Vấn đề này liên quan đến nội dung Thông tư 40 của Ngân hàng Nhà nước quy định về hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Trong thông tư này có đề cập đến đối tượng tổ chức cung cấp dịch vụ ví điện tử. Tổ chức cung cấp dịch vụ ví điện tử này muốn hoạt động phải tuân thủ theo các quy định rất cụ thể, trong đó phải có những phương án về quản lý rủi ro.

Trong khi đó, trong văn bản dự thảo Luật Bảo hiểm tiền gửi (sửa đổi) và các báo cáo thẩm tra của các ủy ban, ví điện tử chưa được đưa vào hình thức được bảo đảm để bảo vệ người sử dụng khi thực hiện các giao dịch liên quan. Trong khi ví điện tử là hình thức giao dịch rất linh hoạt, vừa chuyển tiền giữa các ví, chuyển tiền từ ví sang tài khoản ngân hàng và ngược lại.

Do đó, Đại biểu Hạnh đề xuất nếu nội dung này chưa được xem xét để đưa vào Luật Bảo hiểm tiền gửi (sửa đổi), các cơ quan quản lý Nhà nước có liên quan cần nghiên cứu để có những quy định đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người dân khi sử dụng ví điện tử.

Trên thực tế mà VietnamFinance ghi nhận, ví điện tử hiện nay không chỉ đơn thuần là công cụ thanh toán, mà đã trở thành “cửa ngõ” của hệ sinh thái tài chính số: người dùng có thể nạp – rút – chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, đầu tư hoặc vay tiêu dùng nhỏ lẻ. Điều đó cũng đồng nghĩa, khi có sự cố kỹ thuật, gian lận hoặc đổ vỡ pháp lý của đơn vị trung gian, người dùng gần như không có cơ chế bồi hoàn rõ ràng.

Trong khi đó, với tiền gửi ngân hàng, người dân được bảo vệ thông qua Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV) – tổ chức đã hoạt động ổn định hơn 26 năm qua, bảo vệ hàng triệu người gửi tiền khi tổ chức tín dụng mất khả năng chi trả. Chính vì vậy, theo các chuyên gia, việc mở rộng phạm vi bảo hiểm tiền gửi sang ví điện tử không chỉ là hợp lý mà còn là bước đi cần thiết trong tiến trình hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho nền tài chính số.

Thách thức lớn nếu ví điện tử gặp rủi ro

Một vấn đề vốn được giới quan sát thắc mắc, đó là người dùng ví điện tử khác gì với người gửi tiền tại ngân hàng? Theo Khoản 1, Điều 27, Thông tư 40/2024/TT-NHNN hướng dẫn hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán: “Tổ chức cung ứng dịch vụ ví điện tử phải đảm bảo duy trì tổng số dư trên tất cả các tài khoản đảm bảo thanh toán cho dịch vụ ví điện tử mở tại các ngân hàng hợp tác không thấp hơn tổng số dư tất cả các ví điện tử đã phát hành cho khách hàng tại cùng một thời điểm”.

Nói một cách dễ hiểu, toàn bộ số tiền người dùng nạp vào ví phải được gửi “ký quỹ” trong tài khoản riêng biệt tại ngân hàng thương mại (hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài được cấp phép hoạt động tại Việt Nam). Số tiền ký quỹ này luôn phải bằng hoặc lớn hơn tổng số tiền mà người dùng đang có trong ví.

Tuy nhiên, nếu tổ chức cung cấp ví điện tử gặp rủi ro, mất khả năng thanh toán hoặc có hành vi vi phạm, giới phân tích đánh giá tình hình sẽ phức tạp hơn trong việc chi trả quyền lợi của người dùng.

Trao đổi với VietnamFinance, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, cho biết tiền của người dùng trên các nền tảng Fintech không phải là tổ chức tín dụng (như nhiều ví điện tử, nền tảng đầu tư số) không được xem là “tiền gửi” theo nghĩa pháp lý truyền thống, nên không thuộc diện được bảo hiểm tiền gửi chi trả.

Tiền thường được giữ trong tài khoản chuyên dụng của Fintech tại một ngân hàng đối tác. Dù ngân hàng đối tác có trách nhiệm giữ tiền trong tài khoản đó, trách nhiệm bồi hoàn trực tiếp cho từng người dùng cuối của Fintech khi Fintech sụp đổ là không rõ ràng nếu thiếu quy định pháp lý cụ thể.

Khi Fintech không phải tổ chức tín dụng gặp rủi ro hoặc sụp đổ, trách nhiệm vận hành, quản lý thuộc về chính đơn vị Fintech. Tuy nhiên, nếu tiền của người dùng không được tách bạch hoàn toàn hoặc bị sử dụng sai mục đích, người dùng có nguy cơ cao là bên chịu thiệt hại cuối cùng.

Theo đó, người dùng có thể trở thành chủ nợ không có bảo đảm trong quá trình phá sản của Fintech. Việc thu hồi vốn trong tình huống đó thường rất khó khăn, tốn kém. Dù tiền được lưu trữ tại ngân hàng đối tác, việc xác định, phân bổ lại cho hàng nghìn người dùng khi Fintech “biến mất” là một thách thức pháp lý lớn.